Πολλά τα πλοία, πολλές οι κρίσεις,… μία η πολιτική

Πολλά τα (ερευνητικά) πλοία, πολλές οι κρίσεις που προκάλεσαν… μία η
πολιτική! Είτε ήταν το «Τσανταλί» είτε το «Χόρα» ­που έγινε αργότερα «Σισμίκ»­
είτε το «Πίρι Ρέις» είτε το «Τσιμπουκλού» ή όπως αλλιώς ονομάζονται τα εννέα,
σήμερα, παρόμοια σκάφη της Τουρκίας, η Άγκυρα επιχειρεί σταθερά τη δημιουργία
τετελεσμένων στο Αιγαίο όσον αφορά την υφαλοκρηπίδα. Και, φυσικά, να εκβιάζει,
κάθε φορά, για κάτι άλλο…

Την πρακτική αυτή άρχισε η Τουρκία το 1973, επί χούντας. Και κορυφώθηκε ­χωρίς
ποτέ φυσικά να σταματήσει­ το 1987, με τη γνωστή «κρίση του Μαρτίου», όταν το
«Πίρι Ρέις» έφερε Ελλάδα και Τουρκία στα πρόθυρα του πολέμου. Για την
αντιμετώπισή του είχε τότε κηρυχθεί μερική επιστράτευση, ο Στόλος βγήκε όλος
στο Αιγαίο και, όπως λέγεται, τρία αντιτορπιλικά του είχαν την «ειδική
αποστολή» τού εμβολισμού του «Πίρι Ρέις»…

Η κρίση για την υφαλοκρηπίδα άρχισε, όπως είπαμε, επί χούντας, όταν την 1η
Νοεμβρίου του 1973 η Τουρκία χορήγησε δικαιώματα έρευνας στο Αιγαίο στην
τουρκική κρατική εταιρεία πετρελαίων και δημοσίευσε επίσημο χάρτη στον οποίο
καθόριζε αυθαίρετα την τουρκική υφαλοκρηπίδα. Σ’ αυτήν περιελάμβανε τη Λήμνο,
τη Σαμοθράκη, τον Άγ. Ευστράτιο, τη Λέσβο, τη Χίο, τα Ψαρά, τα Αντίψαρα και
άλλα νησιά. Μετά τις ελληνικές διαμαρτυρίες, η Τουρκία πρότεινε
διαπραγματεύσεις που η Ελλάδα δέχθηκε (το 1975). Παρ’ όλ’ αυτά, η Τουρκία
ανήγγειλε, μετά τριήμερο, ότι το πλοίο επιστημονικών ερευνών «Τσανταλί» θα
εξερχόταν για έρευνες στο Αιγαίο, συμπεριλαμβανομένων γεωτρήσεων για
πετρέλαιο.

Η έξοδος του «Πίρι Ρέις» έγινε την επέτειο της Αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως
και συνοδευόταν από 32 πολεμικά πλοία. Και λίγες ημέρες πριν από την εισβολή
στην Κύπρο, η Άγκυρα «παραχώρησε» και άλλες άδειες για έρευνες, ακόμα και γύρω
από τα Δωδεκάνησα… Στις αρχές του ’75 η Αθήνα πρότεινε να πάει το θέμα στη
Χάγη αλλά η Τουρκία, αν και αρχικά συμφώνησε, μετά άλλαξε γραμμή,
υποστηρίζοντας ότι το θέμα είναι πολιτικό ­και έτσι εμμένει έκτοτε.

Τι είναι όμως η υφαλοκρηπίδα; Πώς ορίζεται; Πού διαφωνούν Ελλάδα και Τουρκία;

Με δυο λόγια, και σύμφωνα με τις ισχύουσες συμβάσεις (1958 – 1982), η
υφαλοκρηπίδα περιλαμβάνει τον βυθό και το υπέδαφος όλων των θαλάσσιων περιοχών
που εκτείνονται πέρα από τα χωρικά ύδατα και (υπό προϋποθέσεις) μέχρι 200
ναυτικά μίλια. Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας του ’82 προβλέπει ότι τα
νησιά έχουν τη δική τους υφαλοκρηπίδα πλην των βράχων (rocks) που στερούνται
οικονομικής ζωής ή που δεν μπορούν να διατηρήσουν μόνιμο πληθυσμό. Εφόσον δεν
υπάρχει συμφωνία, η υφαλοκρηπίδα οριοθετείται βάσει της μέσης γραμμής. Το
παράκτιο κράτος ασκεί επ’ αυτής κυριαρχικά δικαιώματα έρευνας και
εκμετάλλευσης, ενώ για να γίνει έρευνα από άλλο κράτος απαιτείται η συναίνεση
του παράκτιου.

Η Τουρκία υποστηρίζει ότι δεν δεσμεύεται από τις συμβάσεις αυτές, διότι δεν
τις έχει υπογράψει, αρνείται ότι τα ελληνικά νησιά έχουν υφαλοκρηπίδα, θεωρεί
ότι γεωλογικά ο βυθός του Αιγαίου είναι προέκταση της Ανατολίας, αρνείται τη
λογική της μέσης γραμμής, επιδιώκει (κατά καιρούς) συνεκμετάλλευση των
«αμφισβητούμενων» περιοχών και, τέλος πάντων, το θέμα δεν είναι τεχνικό και
νομικό αλλά πολιτικό, με προφανή στόχο τη διαπραγμάτευση και τη διχοτόμηση του
Αιγαίου.

Τα τρικ που χρησιμοποιεί η Άγκυρα είναι πολλά, από την πρώτη στιγμή. Μετά το
1973 η νέα έξοδος για έρευνες έγινε το 1976, με το υδρογραφικό σκάφος «Χόρα».
Η πρόκληση έγινε στις 27 Φεβρουαρίου με σχετική αναγγελία για έρευνες
πετρελαίου κοντά στη Θάσο. Οι έρευνες άρχισαν στις 6 Αυγούστου και, όπως
σημειώνεται σε μελέτη του Ινστιτούτου Διεθνούς Δημοσίου Δικαίου και Διεθνών
Σχέσεων (απ’ όπου τα στοιχεία), η ένταση μεταξύ των δύο χωρών ήταν μεγάλη.
Τέσσερις ημέρες μετά, η Ελλάδα προσέφυγε στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, που
συνέστησε ειρηνική λύση και προσφυγή στη Χάγη. Η Ελλάδα το έκανε, η Άγκυρα
αρνήθηκε, και τελικά το Διεθνές Δικαστήριο έκρινε εαυτόν αναρμόδιο, αφού δεν
συμφωνούσε η Τουρκία.

Μια άλλη εκ των σοβαρών ανάλογων κρίσεων ήταν αυτή του καλοκαιριού του 1983.
Τότε, αν και είχε τεθεί σε (θεωρητική) ισχύ μεταξύ Άγκυρας και Αθήνας συμφωνία
για αποχή από δηλώσεις και ενέργειες που θα έθιγαν η μία την άλλη, το
ερευνητικό σκάφος «Πίρι Ρέις» εντοπίστηκε από την Ελλάδα να κάνει έρευνες στο
Αιγαίο. Το θερμόμετρο ανέβηκε και πάλι αλλά σχετικά γρήγορα εκτονώθηκε η
κρίση, μετά τη διαβεβαίωση της Άγκυρας ότι οι έρευνες αφορούν τη ρύπανση των
θαλασσών και ότι τα όποια ευρήματα θα υποβληθούν στις αρμόδιες υπηρεσίες του
ΟΗΕ.

Η μεγαλύτερη κρίση πάντως ήταν αυτή του Μαρτίου του 1987 ­καθοριστική, για
μεγάλο χρόνο, των ελληνοτουρκικών σχέσεων, καθώς πέραν των διπλωματικών μέσων
χρησιμοποιήθηκαν και οι Ένοπλες Δυνάμεις. Η Ελλάδα είχε ήδη από τα μέσα
Φεβρουαρίου προχωρήσει στην υποχρεωτική εξαγορά των μετοχών της εταιρείας
πετρελαίων Β. Αιγαίου που τις είχαν ξένοι, για να αποτρέψει ανεύθυνες
κινήσεις. Τα διπλωματικά και επιχειρηματικά παρασκήνια γύρω από τους
χειρισμούς τότε ήταν πολλά αλλά ας κρατήσουμε την πρόθεση της Αθήνας, ότι
ήθελε να διαχειρισθεί ή ίδια το πού, το πότε, και το πώς θα γίνονται στο εξής
οι γεωτρήσεις για πετρέλαιο στην ελληνική υφαλοκρηπίδα. Οι εκτιμήσεις είναι
σήμερα ότι η Άγκυρα ήθελε, πάση θυσία, να διατηρήσει σε ισχύ το «πρακτικό της
Βέρνης», που ουσιαστικά κρατούσε δέσμια την Ελλάδα από το 1976 όσον αφορά
δικές της σύννομες έρευνες.

Έτσι, στις 19 Μαρτίου το «Πίρι Ρέις» εμφανίζεται, συνοδευόμενο από δύο
πολεμικά, στο Αιγαίο και ακολουθεί δρομολόγιο Λήμνος – Σαμοθράκη – Άθως –
Σκύρος – Ελλήσποντος, εκτός χωρικών υδάτων και πάντα υπό το βλέμμα ελληνικών
σκαφών και μαχητικών. Οι Τούρκοι δηλώνουν ότι η υφαλοκρηπίδα είναι δική τους
μέχρι τα μέσα του Αιγαίου και το «μίνι ΚΥΣΕΑ» υπό τον Ανδρέα Παπανδρέου
αποφασίζει ότι αν χρειασθεί, «θα αντιδράσουμε δυναμικά». Το Εθνικό Συμβούλιο
της Τουρκίας και ο Οζάλ προειδοποιούν επίσης για αντίδραση ­ήδη ο τουρκικός
στόλος συγκεντρώνεται στον Εύξεινο Πόντο. Παράλληλα, προαναγγέλλεται έξοδος
του ερευνητικού «Σισμίκ 1». Είναι ήδη η εθνική εορτή της 25ης Μαρτίου και μετά
την παρέλαση ο ακόλουθος των ΗΠΑ ειδοποιείται ότι «έχουμε λάβει όλα τα
μέτρα»… Το βράδυ αποφασίζεται, σε σύσκεψη στο Εθνικό Κέντρο Επιχειρήσεων, η
κινητοποίηση όλων των δυνάμεων, επισπεύδεται κατά δύο ημέρες μεγάλη άσκηση,
προωθούνται δυνάμεις, εκχωρούνται στους διοικητές όλες οι εξουσίες για
εφαρμογή σχεδίων και αρχίζει αθόρυβα μερική επιστράτευση…

Εντυπωσιακή είναι η κινητοποίηση του Στόλου, από τα χαράματα της 27ης Μαρτίου.
Την επομένη ο Α. Παπανδρέου λέει στην (έκτακτη) συνεδρίαση του Υπουργικού
Συμβουλίου ότι η απόφαση του ΚΥΣΕΑ είναι να μην επιτρέψει σεισμικές έρευνες
από το «Σισμίκ». Σε λίγο ο υπουργός Εξωτερικών Κ. Παπούλιας φεύγει για τη
Σόφια και βλέπει τον πρόεδρο Τ. Ζίβκοφ, και ο Γ. Καψής ανακοινώνει στους
Αμερικανούς ότι αναστέλλεται η λειτουργία της βάσης της Ν. Μάκρης. Λίγες ώρες
αργότερα ο Τ. Οζάλ αρχίζει να κάνει (φραστικές) υποχωρήσεις και σταδιακά το
θέμα «παγώνει». Στις 31 Μαρτίου το «Σισμίκ» αποπλέει από την Ίμβρο και
κινείται μέσα στα χωρικά ύδατα της Τουρκίας.