ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η ψυχοπαθολογία ως θέαμα

Η κοινωνία του θεάματος με αβάσταχτη ελαφρότητα μετατρέπει την ατομική
ψυχοπαθολογία σε θέαμα. Η μικρή οθόνη αφηγείται το ψυχικά ακραίο γεγονός σαν
ένα εφιαλτικό παραμύθι γεμάτο ίντριγκα, σασπένς, τρόμο και παραπληροφόρηση.

Ο αποτροπιασμός έχει μια μυστική έλξη. Ως διαστροφική γιαγιά, η τηλεόραση το
γνωρίζει καλά. Ο λόγος της κατακλύζεται από την υπερβολή και τον έρωτα της
φρίκης. Στην πραγματικότητα η γυάλινη διαστροφική γιαγιά είναι ένας έμπειρος
πωλητής.

Ιδού η αφήγηση της τελευταίας ιστορίας ατομικής ψυχοπαθολογίας που μονοπώλησε
την περασμένη εβδομάδα τα δελτία ειδήσεων των 7.30. Ο τίτλος, «Σύγχρονη Μήδεια
εκτελεί εν ψυχρώ το αγγελούδι της». Στο Καστράκι Φωκίδας η Ευαγγελία Χολέβα,
είκοσι εννέα ετών, νοικοκυρά, σύζυγος σωφρονιστικού υπαλλήλου, πήρε από την
κουζίνα ένα μεγάλο τραπεζομάχαιρο και έσφαξε το ηλικίας δύο ετών κοριτσάκι
της.

Από την αρχή δηλώνεται το αίτιο: «Έπαιρνε ψυχοφάρμακα», «Είχε νοσηλευθεί». Η
γιαγιά του μωρού οδύρεται μπροστά στην κάμερα. Τα ακατάληπτα από τον πόνο
λόγια της πλημμυρίζουν για ώρα τη μικρή οθόνη. Δεν χρειάζεται να καταλάβουμε
τι λέει. Χρειάζεται η εικόνα του συσπασμένου από την οδύνη προσώπου της και το
μακρόσυρτο «ωιμέ, ωιμέ, ωιμέ» του θρήνου της. Μέτρησα πέντε ολόκληρα λεπτά.

­ Μα είναι είδηση αυτός ο ιδιωτικός θρήνος;

­ Πώς μπορεί να προστατευτεί ο ιδιωτικός θρήνος από το ανίερο θράσος της
κάμερας;

Ως άχρηστα και α-νόητα φαντάζουν τα ουσιώδη αυτά ερωτήματα. Κάποια στιγμή το
μοιρολόι της γιαγιάς διακόπτεται από τον ψύχραιμο ιατροδικαστικό λόγο. Οι
λεπτομέρειες της σφαγής αποκτούν εδώ ένα τεχνικό και αποστασιοποιημένο
περίβλημα, οι οποίες ωστόσο δεν χάνουν τίποτε από την ένταση της φόρτισης.
«Πλήρης αποτομή, σχεδόν τέλεια αποτομή της κεφαλής».

Βαρύτιμη, πένθιμη μουσική συνοδεύει το επαλαμβανόμενο ρεπορτάζ με μαρτυρίες
γειτόνων, συγγενών και ειδικών. «Το λάτρευε το μωρό της», «Το κοίταζε με
αφέλεια», «Τι τα θες, είχε σαλεμένο μυαλό», «Νόμιζε πως ήταν πρόβατο και το
έσφαξε», «Έπασχε από μανιοκαταθλιπτική συνδρομή», «Η εγκυμοσύνη την τρέλανε.
Συμβαίνει συχνά». Και η μικρή οθόνη παίρνει αυτούς τους τόσο χαρακτηριστικούς
λόγους και τους πολτοποιεί. Από τον αρχικό πολτό παράγεται ένας δεύτερος
πολτός. Είναι το «ζουμί» της ιστορίας.

Η τηλεοπτική εικόνα αρέσκεται να συνοψίζει. Να μιλάει απλά και σταράτα. Να μη
χάνεται στον λαβύρινθο των σκοτεινών πραγμάτων. Απλά, απλούστατα είναι τα
πράγματα. Και ο ψυχισμός; Ναι και αυτός. Τόσο διαυγής στην ακρότητά του! Μη
φοβάστε λοιπόν. Προπάντων μην ενδώσετε στην απορία, στο ερωτηματικό. Ζούμε
στην εποχή της θνήσκουσας απορίας. Όλα κολυμπούν σε μια μιντιατική
ψευδο-διαύγεια και ψευδο-κατανοησιμότητα.

Και η κορυφαία στιγμή; Η εμφάνιση του ματωμένου τραπεζομάχαιρου! Ένα χέρι
κρατά το μαχαίρι. Ακίνητο για ώρα το πλάνο. Κι από κάτω η σταθερή όσο και
αδιανόητη επιγραφή «Είχε ψυχολογικά προβλήματα»!! Τελεία και παύλα. Η σύνδεση
έγινε. Δεν είναι μόνον η ψυχική νόσος που προκαλεί αποτρόπαια εγκλήματα, είναι
και αυτά τούτα τα ψυχολογικά προβλήματα που είναι «ύποπτα» και επικίνδυνα.

Τι να πει κανείς; Έκπληπτος στέκεις μπροστά στην κακοποίηση των ανθρώπινων
πραγμάτων. Συλλογίζομαι τους πρόσφατους δείκτες κατανάλωσης ψυχοφαρμάκων στη
χώρα μας ­ 55,5 δισεκατομμύρια δραχμές δαπανήθηκαν πέρσι για φάρμακα που
αφορούν το νευρικό σύστημα. Το 2000 η αύξηση που εμφάνισαν στις πωλήσεις
αντικαταθλιπτικά και αγχολυτικά σκευάσματα αγγίζει το 75,6%. Δεν υπάρχει
αμφιβολία. Ένας συντριπτικά υψηλός αριθμός συνανθρώπων μας έχει ψυχολογικά
προβλήματα.

Δυνάμει επικίνδυνοι όλοι αυτοί; Δυνάμει δράστες αποτρόπαιων εγκλημάτων; Η
ποινικοποίηση του ψυχικού πόνου σε όλο της το μεγαλείο. Και η υπονόμευση, μέσα
από τον πανίσχυρο ανώνυμο παιδαγωγό που είναι σήμερα η τηλεόραση, της πρόληψης
και της αγωγής του πληθυσμού σε θέματα ψυχικής υγείας. Κι όμως 2001 είναι το
έτος της ψυχικής υγείας. Μέλημα και της χώρας μας είναι να πετύχει το στοίχημα
της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, την καταπολέμηση του κοινωνικού στιγματισμού
και της παραπληροφόρησης που περιβάλλει όχι μόνον την ψυχική νόσο αλλά και τη
λειτουργία του ανθρώπινου ψυχισμού.

«Κάτι πρέπει να κάνουμε για τον φόβο. Αλλά τι;», αναρωτιόταν ο Ρίλκε. Αξίζει
τώρα να τον παραφράσουμε: «Κάτι πρέπει να κάνουμε για την κοινωνία του
θεάματος. Αλλά τι;».

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.