Οι «Μπόμπος» στον Παράδεισο

Εδώ και πολλά χρόνια στο μυαλό του μέσου Έλληνα ο Μπόμπος είναι ταυτισμένος με
την εικόνα ενός δηκτικά αδυσώπητου μικρού εξυπνάκια. Πολλά πράγματα που ο
κοινωνικός περίγυρος δεν μπορούσε εύκολα να δεχθεί σαν παρατηρήσεις ενός
μετρημένου και σοβαρού μεσήλικα εκτοξεύονταν με πικρόχολη ειρωνεία από το
στόμα του ασυγκράτητου αυτού μυθικού διαβολάκου. Στη φρασεολογία όμως της
σύγχρονης κοινωνικής κριτικής, ο Μπόμπος έχει αποκτήσει μια διαφορετική
ερμηνευτική δυναμική. Δεν είναι πια ο ήρωας των σκανδαλιάρικων παιδικών
ανατροπών, αλλά ο εννοιολογικός συμβολισμός μιας καινούργιας
κοινωνικο-οικονομικής πραγματικότητας. Ο Μπόμπος συμβολίζει πλέον την κυρίαρχη
καινούργια, σχεδόν παγκόσμια, κοινωνική ελίτ που κυριαρχεί οικονομικά,
πολιτιστικά και σιγά – σιγά και πολιτικά σε όλες περίπου τις χώρες του
αναπτυγμένου κόσμου. Η καινούργια ηγέτιδα τάξη που με τη συμπεριφορά, τις
επιλογές και τις αξίες της χαράσσει τις νέες κοινωνικές δομές που οικοδομούν
την πραγματικότητα του 21ου αιώνα συνίσταται από τους «Μπόμπος» της εποχής
μας. Κι αυτοί δεν είναι άλλοι από τους Μπο-έμ Μπο-υρζουάδες (Μπό-μπος) περίπου
πια μεσήλικες σήμερα κυρίαρχους παράγοντες του κοινωνικού και οικονομικού
παιχνιδιού (βλ. σχετ. D. Brooks, Bobos in Paradise. Νέα Υόρκη: Simon &
Schuster, 2000).

Ήταν εύκολο παλαιότερα να διακρίνει κάποιος ανάμεσα στους αμφισβητίες του
κοινωνικού κατεστημένου κι οπαδούς της ανατροπής των συμβατικών αξιών και
συμπεριφορών από τη μια μεριά και στους αμετακίνητους υποστηρικτές της ηθικής
τάξης των κανόνων μιας δεδομένης κοινωνικής παράδοσης αλλά και μιας
συγκεκριμένης οικονομικής πρακτικής και λογικής από την άλλη. Οι πρώτοι ήσαν
οι διανοούμενοι, οι καλλιτέχνες και οι ανατροπείς νεαροί φοιτητές που
υποστήριζαν την εγκατάλειψη του τρένου του κομφορμισμού και τη συντριβή των
αξιών μιας στατικής μπουρζουάδικης κοινωνικής πραγματικότητας. Οι άλλοι ήσαν
οι κοστουμάτοι επιχειρηματίες, οι βαρύγδουποι πολιτικοί, οι ακριβοθώρητοι
ακαδημαϊκοί και μεγαλο-επαγγελματίες που σήκωναν στις πλάτες τους το βάρος της
καταξίωσης μιας κατακτημένης κοινωνικής τάξης, που πήγαιναν τις Κυριακές στην
εκκλησία, διασκέδαζαν με σοβαροφανή μοναχά θεάματα και κουβαλούσαν με τάξη
γυναίκα και παιδιά στις προγραμματισμένες από καιρό αξιοπρεπείς οικογενειακές
διακοπές.

Οι μποέμ

Οι πρώτοι ήσαν οι μποέμ αμφισβητίες μιας τάξης πραγμάτων που χτίζοντας την
μεταπολεμική ευημερία, είχε καταπιέσει την ελεύθερη αναζήτηση, τη δημιουργική
ανατροπή και την πολιτική άρνηση. Στις ΗΠΑ, αυτοί υπήρξαν κυρίως οι εκφραστές
της ανατρεπτικής δεκαετίας του ’60, η γενιά των ροκάδων του Woodstock, των
παιδιών των λουλουδιών, των διαδηλώσεων εναντίον του πολέμου στο Βιετνάμ και
των οπαδών του ελεύθερου έρωτα. Στην Ευρώπη, οι ίδιοι αυτοί μποέμ ήσαν που
πάλευαν να ακυρώσουν την αντι-κομμουνιστική φοβία τού μεταπολεμικού
συντηρητικού κατεστημένου, που ανέδειξαν την ανάγκη για την υπεράσπιση των
δικαιωμάτων των γυναικών και των άλλων κοινωνικών μειονοτήτων σε ζητήματα
πρώτης πολιτικής προτεραιότητας και που ξεσηκώνονταν με τις φοιτητικές
εξεγέρσεις για τη συντριβή της αδράνειας σχετικά με την ανοχή μιας ασφυκτικά
ιεραρχημένης κοινωνικής τάξης.

Οι διανοούμενοι

Οι μπουρζουάδες πάλι με τη σειρά τους αδιαφορούσαν για τα προβλήματα
δυσκαμψίας των κοινωνικών δομών, φροντίζοντας για την κατάκτηση της
οικονομικής επιτυχίας. Οι διανοούμενοι φάνταζαν στα μάτια τους σαν
αιθεροβάμονες «κουλτουριάρηδες», ανίκανοι να αντιμετωπίσουν τις
πραγματικότητες της ζωής και προορισμένοι να ζήσουν στο περιθώριο των
εξελίξεων. Η πετυχημένη καριέρα, η σωστή οικογένεια και η κοινωνική καταξίωση
φάνταζαν στο μυαλό τους σαν οι λαμπεροί πυρσοί, που σχίζοντας το σκοτάδι της
μειονεξίας, έδειχναν τον δρόμο της επιτυχίας στη ζωή. Διασκέδαση, σπορ κι
ελεύθερος χρόνος δεν ήταν γι’ αυτούς παρά διακοσμητικές προσθήκες στο κυρίως
έργο της προσπάθειας για οικονομική και κοινωνική επιτυχία.

Τώρα πλέον, οι δύο αυτές στάσεις ζωής έχουν συγχωνευθεί. Πρωθυπουργοί και
πολυδιαφημισμένα δημόσια πρόσωπα κυκλοφορούν σε μοντέρνα στέκια με μπλου τζιν
και χρωματιστά πουκάμισα και πουλόβερ. Αξιοπρεπείς καθηγητές απολαμβάνουν το
καπουτσίνο τους σε διπλανά τραπεζάκια με αναρχοαυτό-νομους καλλιτέχνες που
εκτός απ’ τον καυτό τους εσπρέσο εκστασιάζονται και με την συνταρακτική
οικονομική επιτυχία των τελευταίων ανατρεπτικών τους μουσικών κομματιών ή
τηλεοπτικών επεισοδίων. Ο χθεσινός κλαδάρχης μιας σοσιαλιστικής οργάνωσης
τοπικού χαρακτήρα ψάχνει τον δρόμο του στη ζωή μέσα από τους πίνακες πορείας
των μετοχών του χρηματιστηρίου, ενώ νέοι μεγαλοεπιχειρηματίες δεν κρύβουν την
ευαισθησία τους για το περιβάλλον και για τους άτυχους συνανθρώπους τους του
κοινωνικού περιθωρίου.

Στις μέρες μας δισεκατομμυριούχοι σαν τον Τζορτζ Σόρος ανησυχούν για την
αφηνιασμένη πορεία του διεθνούς καπιταλισμού, ενώ τα αφεντικά της Ευρώπης ­
κατά κύριο λόγο σοσιαλδημοκράτες πρωθυπουργοί και πρόεδροι εργατικών κομμάτων
­ πασχίζουν για τη δραστικότερη απελευθέρωση των οικονομιών των χωρών τους. Η
κουλτούρα της αμφισβήτησης πορεύεται πια αγκαλιά με την ανάγκη οικονομικής
επιτυχίας και καταξίωσης. Η Μάργκαρετ Θάτσερ χέρι – χέρι με τους επαναστάτες
του ’68!! Οι διαφημιστικές καμπάνιες μεγάλων πολυεθνικών μιλάνε για «συντριβή
του κατεστημένου». Και πολλοί μεγαλοκαρχαρίες των εταιρειών υψηλής
τεχνολογίας, εμφανίζονται με ξεφτισμένα κι αταίριαστα παντελόνια και σακάκια
στις γενικές συνελεύσεις των μετόχων τους, μασώντας τσίχλα και με σκουλαρίκι
στο αυτί. Συχνά μάλιστα διαθέτουν δισεκατομμύρια από την προσωπική τους
περιουσία σε ιδρύματα και κοινωφελείς σκοπούς. Σε τίποτα πλέον δεν διαφέρει ο
πρωτοποριακός καθηγητής από τον σκληροτράχηλο τραπεζίτη ­ έχουν τις ίδιες
συνήθειες, φοράνε παρόμοια ρούχα, συχνάζουν σε κοινά στέκια, ενδιαφέρονται για
τις ίδιες ταινίες, ακούνε την ίδια μουσική και διαβάζουν τα ίδια έντυπα, ακόμα
και τα ίδια βιβλία! Και οι μεν και οι δε είναι μποέμ – μπουρζουάδες. Όχι πια
αντίθετοι, οι μεν με τους δε. Συνθέτουν τώρα πια ένα ταυτόσημο δίδυμο που
χαρακτηρίζει τις αξίες και τους ρυθμούς ζωής της εποχής μας. Οι Μπόμπος είναι
πλέον οι άνθρωποι – μοντέλα των ημερών. Κοινό τους χαρακτηριστικό είναι η
γνώση ­ που συνήθως εκφράζεται μέσω της πανεπιστημιακής παιδείας. Δίχως όμως
αυτό να εξαιρεί και τους διανοούμενους της αυτόνομης προσωπικής
εξω-πανεπιστημιακής πορείας. Αυτοί όλοι αποτελούν το νέο κατεστημένο. Η
κουλτούρα που δημιουργούν συνθέτει την ατμόσφαιρα που όλοι αναπνέουμε. Οι
κοινωνικοί τους κώδικες ποδηγετούν την κοινωνικής μας ζωή. Αποτελούν μια ελίτ
που στηρίζεται στην ατομική μόρφωση κι όχι στην οικογενειακή προέλευση. Και
είναι μια ογκώδης ελίτ. Αν μη τι άλλο, με βάση την αγοραστική της δύναμη. Η
νέα αυτή κυρίαρχη κοινωνική τάξη είναι διαβασμένη, φιλόδοξη, εχθρεύεται το
κατεστημένο και φροντίζει να ντύνεται με επιτηδευμένη απλότητα.

Οι μποέμ – μπουρζουάδες είναι σίγουρα λιγότερο πολιτικοποιημένοι. Γιατί
γνωρίζουν πλέον πόσο ρηχά είναι τα νερά πάνω στα οποία στηρίζονται οι
ιδεολογίες. Έχουν πράγματι μεταμορφώσει την κοινωνία. Αλλά αυτό το πέτυχαν
μέσω της κουλτούρας, κι όχι μέσα από την πολιτική. Δεν σημαίνει όμως, αυτό,
πως είναι αδιάφοροι για την πορεία των κοινωνικών μας πραγμάτων. Πολιτικός
τους στόχος είναι η κυριαρχία των δικών τους κοινωνικών και ηθικών αξιών. Η
πρόσμειξη δηλ. των αρχών της πολιτικής αμφισβήτησης των αιρετικών νεολαίων των
δεκαετιών του ’60 και ’70 με τη βουλιμία για καταξίωση και οικονομική επιτυχία
του φιλόδοξου εγώ των γιάπις των δεκαετιών του ’80 και των αρχών του ’90. Ο
νεοσυντηρητικός «συμπονετικός καπιταλισμός» και η επιτηδευμένη ασάφεια του
λεγόμενου σοσιαλδημοκρατικού «τρίτου δρόμου» εκφράζει τις πολιτικές
προσεγγίσεις της γενιάς αυτής. Μαζί και με την άρνηση των άκρων. Όχι ρήξεις,
καμία σύγκρουση, ανοχή κι ενσωμάτωση είναι το τρίπτυχο που εκφράζει την
πολιτική τους συμπεριφορά.

Συγκερασμός

Οι διεκδικητές της ιδεολογικής καθαρότητας, οι εκφραστές των άκρων, οι
μαχητικοί υποστηρικτές των κοινωνικών ταμπού μιας κοινής για όλους μας
ιστορικής πορείας, δεν έχουν θέση στη νέα τάξη πραγμάτων. Λερώνουν την
αισθητική της, παραβιάζουν την αρμονία της και ριψοκινδυνεύουν τη δημιουργική
της πορεία. Η σύγχρονη εποχή απαιτεί τον συγκερασμό και την πρόσμειξη. Το νέο
κατεστημένο των μποέμ – μπουρζουάδων (Μπόμπος) τείνει προς το κέντρο και την
αυτονομία. Αποτελούν έναν αδυσώπητο πολιτικό αντίπαλο. Διότι δεν προσφέρουν
κάποιο στόχο στους αντιπάλους τους. Οι ιδέες τους δεν μπορούν να ανατραπούν,
μια κι είναι ρευστές κι ευμετάβλητες. Σπάνια θα εμπλακούν σε μάχες ιδεών.
Αντίθετα, θα υιοθετήσουν απόψεις, θα ενσωματώσουν γνώμες κι αποφεύγοντας τις
ακρότητες θα αναζητήσουν την κοινή λογική και τη συνεννόηση. Τους ενδιαφέρει
πολύ περισσότερο η συμφιλίωση παρά η κατάκτηση, η ευγένεια παρά η ρήξη.

Γι’ αυτό και στην εποχή μας το ενδιαφέρον κατακτούν οι συγκρούσεις μέσα στα
κόμματα παρά οι συγκρούσεις ανάμεσα στα κόμματα. Δεν συγκρούονται πλέον σήμερα
οι βαθιά διαφορετικές αξίες της δεκαετίας του ’60 με αυτές της δεκαετίας του
’80, αλλά όσοι ενσωμάτωσαν εννοιολογικά τις δυο αυτές δεκαετίες από την μια
μεριά με όσους αρνούνται αυτή την πρόσμειξη από την άλλη. Οι δεύτεροι
πασχίζουν να αναστήσουν τις κοινωνικές αντιθέσεις κι επαναστάσεις που τους
ενέπνευσαν. Οι πρώτοι στοχεύουν να διορθώσουν τις ακρότητες των κινημάτων που
τους δημιούργησαν.

Η πολιτική ατζέντα των Μπόμπος δεν έχει παρά έναν, αλλά δύσκολο, αντικειμενικό
στόχο. Την προστασία της ατομικής ελευθερίας από τις ακρότητες της δημόσιας
γραφειοκρατίας με την ταυτόχρονη όμως εξασφάλιση κάποιου είδους ελέγχου πάνω
στις υπερβολές τού δίχως όρια ατομικισμού. Η κοινότητα, ο τοπικός
εθελοντισμός, η φροντίδα για την τύχη των γύρω συνθέτουν μερικές από τις
προτεραιότητες των εκπροσώπων της νέας εποχής για την οικοδόμηση μιας
συνεκτικότερης κοινωνικής οργάνωσης. Μαζί και με την ανάγκη αποκατάστασης
κάποιων κανόνων ιεραρχίας και σεβασμού της εξουσίας. Ατομική ελευθερία μαζί
και συλλογικότητα για τη φροντίδα του κοινωνικού περίγυρου, είναι ο φιλόδοξος
στόχος της νέας ελίτ. Η πολιτική δεν μπορεί στην πραγματικότητα ποτέ να
υποκατασταθεί από την κουλτούρα στον ρόλο του τελικού μεταρρυθμιστή της
κοινωνίας (βλ. Bagehot, «The strange persistence of politics», The Economist, 31.3.2001).