Μαθαίνοντας τη… ζωή που άργησε είκοσι χρόνια

Σαν οικογένεια: Οι ένοικοι μαθαίνουν από τους ψυχολόγους του κοινοτικού σπιτιού τί θα πει «οικογένεια» «συμμετοχή» και «ευθύνη»

Κατακτούν κάθε μέρα το δικαίωμα στη ζωή και τη διαφορετικότητα. Αναδρομικά.
Για να κερδίσουν τη ζωή που δεν έζησαν στα είκοσι χρόνια που ως παιδιά και
έφηβοι παρέμειναν έγκλειστοι στο ΠΙΚΠΑ της Λέρου.

Σήμερα είναι ενήλικοι πια. Όλοι μαζί, σαν οικογένεια, οι δέκα ένοικοι του
Κοινοτικού Σπιτιού «Θέτις», ηλικίας από 20 έως 48 ετών, ύστερα από μακροχρόνιο
κοινωνικό αποκλεισμό στο άσυλο της Λέρου έμαθαν για πρώτη φορά τις έννοιες
«σχολείο», «οικογένεια», «εργασία» «ευθύνη» και «συμμετοχή». Αυτή ήταν όμως
και η πρώτη φορά που τους είπαν ότι και οι ίδιοι μπορούν να έχουν προσωπικές
ανάγκες, επιθυμίες και όνειρα.

Η Έφη, η Χρυσούλα και η Μαρία στέκονται δίπλα στην πόρτα χαμογελώντας. Η
υποδοχή είναι θερμή. «Περάστε, καλώς ήρθατε», «Να σας φέρουμε μια
πορτοκαλάδα;». Το εσωτερικό τού «Θέτις» επιβεβαιώνει την εντύπωση που δίνει το
κτίριο και ο κήπος με την πρώτη ματιά. Σαν να βρίσκεις μια μεγάλη οικογένεια
στο σαλόνι λίγο μετά το μεσημεριανό φαγητό.

Οι ένοικοι του σπιτιού μοιάζουν πιο πολύ με παιδιά παρά με ενηλίκους. Ή μάλλον
με ενηλίκους που έχουν ενθουσιασμό παιδιού. Έτοιμοι για συστάσεις,
διευκρινίσεις, φωτογραφίες και αστεία. Το «Θέτις» είναι το πρώτο στη χώρα
κοινοτικό σπίτι που δέχθηκε άτομα με σωματικές, κινητικές και νοητικές
διαταραχές, τα οποία ήταν εγκλειστα σε άσυλο σχεδόν από μωρά.

Όπως λέει στα «ΝΕΑ» ο Γιάννης Τσιάντης, αναπληρωτής καθηγητής Παιδοψυχιατρικής
στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, διευθυντής της Πανεπιστημιακής
Παιδοψυχιατρικής Κλινικής στο νοσοκομείο Παίδων «Αγία Σοφία» και επιστημονικός
υπεύθυνος της Εταιρείας Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου
(ΕΨΥΠΕ) που υλοποίησε το έργο, «οι πρώτες μας προσπάθειες ξεκίνησαν το 1993 με
ένα πρόγραμμα συγχρηματοδοτούμενο από το υπουργείο Υγείας και την Ευρωπαϊκή
Ένωση. Ο στόχος μας ήταν να βοηθήσουμε τα άτομα που ήταν κλεισμένα σε άσυλα να
ενσωματωθούν στην κοινωνία».

‘Ετσι ξεκίνησε το «Θέτις». Πρώτα σ΄ ένα κτίριο στον Χολαργό, απ΄ όπου
ψυχολόγοι και ένοικοι αναγκάστηκαν να φύγουν, επειδή οι ιδιοκτήτες το ήθελαν
πίσω, και στη συνέχεια στη σημερινή νοικιασμένη μονοκατοικία στο Νέο Ψυχικό.
Στην αρχή τα προβλήματα και οι αντιδράσεις πολλές. «Οι γείτονες δεν ήθελαν να
μείνουμε εδώ. Μας έκαναν ασφαλιστικά μέτρα για να μας διώξουν. Τον πρώτο
ενάμιση χρόνο το κλίμα ήταν πολύ εχθρικό. Φταίει η προκατάληψη και η κακή
νοοτροπία. Όλοι άλλαξαν στάση μόλις άρχισαν να γνωρίζουν τους ενοίκους.
Μειώθηκαν οι φόβοι τους. Οι άνθρωποι που αρχικά μας πολέμησαν έγιναν αργότερα
οι πρώτοι εθελοντές του σπιτιού», λέει η κ. Μαρία Μαραγκίδη,
ψυχολόγος-υπεύθυνη του Κοινοτικού Σπιτιού «Θέτις».

Οι έντεκα αρχικά ένοικοι ­ σήμερα είναι οχτώ ­ ήταν άτομα με σωματικά,
κινητικά προβλήματα και ψυχικές διαταραχές. Όπως εξηγεί όμως ο κ. Τσιάντης,
«δεν μιλάμε για αμιγή ψυχική διαταραχή, υπάρχουν διαβαθμίσεις. Οι ένοικοι
μπήκαν στο ΠΙΚΠΑ της Λέρου από μικρά παιδιά. Όταν τους φέραμε στο κοινοτικό
σπίτι ο εγκλεισμός τους στο άσυλο τούς είχε αποκόψει από το κοινωνικό και
οικογενειακό περιβάλλον. Ήταν ξεχασμένα και παραμελημένα. Η συμπεριφορά τους
όμως άλαξε και βελτιώθηκε. Η επαφή με τον κόσμο τους βοήθησε να ενσωματωθούν
κοινωνικά και να απαλύνουν τον ψυχικό τους πόνο».

Η ανθρώπινη επαφή είναι ταυτόχρονα θεραπεία και λύτρωση για τους ενοίκους του
κοινοτικού σπιτιού. Όλοι τους ήταν μικρά παιδιά, ηλικίας ενός, δύο ή πέντε
ετών όταν μπήκαν στο ΠΙΚΠΑ της Λέρου. «Ύστερα από την επιβάρυνση του
εγκλεισμού 20 χρόνων σε ίδρυμα, κανένα από αυτά δεν είχε την ευκαιρία ως παιδί
να ζήσει σε μια κοινότητα, να είναι μέλος μιας κοινωνίας, να κάθεται στο
τραπέζι και να τρώει, να κάνει μπάνιο μόνο του, να κρατάει το πιρούνι»,
τονίζει η κ. Μαραγκίδη.

Αυτό που για τους περισσότερους ανθρώπους είναι αυτονόητο, για τους ενοίκους
τού «Θέτις» αποτελεί κατάκτηση. Το να συναναστρέφονται ανθρώπους ως ξεχωριστοί
άνθρωποι πια κι όχι ως ομοιόμορφη μάζα ενός ασύλου είναι γι΄ αυτούς σημαντικό,
ενώ ξεχωριστή αξία αποκτά μια πρόσκληση για καφέ στο σπίτι ενός γείτονα.

Όταν πρωτομπήκαν στο σπίτι το 1993, ο αρχικός στόχος ήταν η ανάπτυξη των
βασικών δεξιοτήτων, κι αυτό επιτεύχθηκε. Οι ένοικοι φροντίζουν μόνοι το δικό
τους δωμάτιο, πλένονται και φτιάχνουν πρωινό χωρίς βοήθεια. Το επόμενο
στοίχημα που κερδίζεται κάθε μέρα και περισσότερο είναι, όπως εξηγεί η κ.
Μαραγκίδη, «η ανάπτυξη των κοινωνικών δεξιοτήτων».

Γι΄ αυτό και το εβδομαδιαίο πρόγραμμά τους είναι πλήρες. Κάθε πρωί ξυπνούν,
ετοιμάζονται, φτιάχνουν το πρωινό τους και φεύγουν για… δουλειά. «Στην Εστία
Ειδικής Επαγγελματικής Αγωγής, στα Εργαστήρια του Νταού Πεντέλης, στην
Εταιρεία Προστασίας Σπαστικών. Όλοι ασχολούνται με κάτι, όλοι μαθαίνουν μια
τέχνη ή μια τεχνική, ανάλογα με τις ικανότητες και τις ιδιαιτερότητές τους ο
καθένας», λέει η υπεύθυνη του κοινοτικού σπιτιού.

Κάποιοι απ΄ αυτούς κατάφεραν ήδη να ανέβουν ένα σκαλί παραπάνω, ώστε να ζήσουν
κάποια στιγμή μόνοι τους. Ο Τάκης και ο Γιώργος, πρώην ένοικοι τού «Θέτις»,
είναι πια ημιαυτόνομοι και ζουν μόνοι τους στο «προστατευόμενο διαμέρισμα»,
ένα σπίτι που βρίσκεται κοντά στο «Θέτις». Δουλεύουν κανονικά τα πρωινά,
επιστρέφουν στο σπίτι και τα βράδια κοιμούνται μόνοι τους. «Στο διαμέρισμά
τους δεν υπάρχει βάρδια σε 24ωρη βάση, παρά μόνο μια εξάωρη βάρδια, δηλαδή
ένας άνθρωπος από το προσωπικό τού “Θέτις”, ο οποίος πετάγεται μια φορά το
πρωί, μία το μεσημέρι και μία το απόγευμα, για να δει αν χρειάζονται κάτι»,
λέει η κ. Μαραγκίδη.

Με τα χρήματα που βγάζουν από τις δουλειές τους συμμετέχουν και ο δύο
οικονομικά στο ενοίκιο του σπιτιού, «έχοντας την ικανοποίηση ότι μπορούν να
συντηρούν τον εαυτό τους». «Μερικές φορές εκπλήσσουν ακόμη κι εμάς με τις
προόδους που κάνουν».

Δουλεύουν και προπονούνται για τους Special Olympics

Με κέφι: Η Χρυσούλα, η Μαρία και η Έφη ετοιμάζουν τα πασχαλινά κουλουράκια για τους ενοίκους και τους επισκέπτες του κοινοτικού σπιτιού

Οι οκτώ σήμερα ένοικοι του κοινοτικού σπιτιού έχουν πολλά να κάνουν κατά τη
διάρκεια της εβδομάδας. Ήδη έφτιαξαν στο εργαστήριό τους τις λαμπάδες και άλλα
πασχαλινά δώρα που έχουν προωθηθεί στην αγορά. Ωστόσο, το καθημερινό πρόγραμμα
συνεχίζεται.

Η Έφη μαθαίνει κέντημα και με καμάρι δείχνει τα παζλ που έχει φτιάξει για να
διακοσμήσει το δωμάτιό της. Η Χρυσούλα, η πιο ομιλητική της παρέας, δουλεύει
ήδη δύο φορές την εβδομάδα στη λαϊκή αγορά της περιοχής, πουλώντας τα
κουλουράκια που φτιάχνει. «Βγάζω τα δικά μου λεφτά», λέει με περηφάνια, ενώ
κάνει σχέδια για την εκδρομή που θα κάνει τον Ιούλιο στη Σύρο. Ο Παναγιώτης,
παρά τη σοβαρή σωματική του αναπηρία κάνει βιβλιοδεσίες, και «θα μπορούσε να
δουλεύει, αλλά δεν μπορούμε ακόμα να του βρούμε δουλειά», λέει η κ. Μαραγκίδη.

Ο Γρηγόρης είναι σχεδόν αυτόνομος. Εργάζεται καθημερινά σε συνεργείο
αυτοκινήτων και το μεσημέρι επιστρέφει στο κοινοτικό σπίτι για να φάει και να
ξεκουραστεί: «Την αγόρασα με δικά μου λεφτά, από τη δουλειά μου», λέει
δείχνοντας την τηλεόραση που έχει στο δωμάτιό του. Και οι άλλοι ένοικοι έχουν
ο καθένας το δικό του στερεοφωνικό, τις κασέτες και τα CD τους, ανάλογα με τις
προτιμήσεις τους. «Εδώ για πρώτη φορά στη ζωή τους τούς ειπώθηκε ότι μπορούν
να έχουν προσωπικές ανάγκες και επιθυμίες», εξηγεί η υπεύθυνη του «Θέτις».

Όλοι σχεδόν έχουν το δικό τους χαρτζιλίκι για να κάνουν δώρα στους δικούς τους
και στους φίλους τους, να πηγαίνουν στο θέατρο, στο σινεμά και σε μουσικές
παραστάσεις. Και όλοι σχεδόν (οι επτά στους οκτώ) κάνουν δύο φορές την
εβδομάδα προπόνηση για τα Special Olympics. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι οι
τοίχο των δωματίων τους είναι γεμάτοι μετάλλια.

Μέσα από το κοινοτικό σπίτι κατάφεραν ν’ αποκτήσουν επαφή με τους γονείς τους.
«Οι περισσότεροι δεν είχαν επαφή πριν έρθουν εδώ. Τώρα μιλούν οπωσδήποτε μια
φορά την εβδομάδα στο τηλέφωνο με τους δικούς τους ανθρώπους. Επίσης,
επισκέπτονται για κάποιες ημέρες το καλοκαίρι τους γονείς τους, που βρίσκονται
εκτός Αθηνών. Εμείς πηγαίνουμε μαζί τους και μένουμε σε ξενοδοχεία δίπλα τους.
Ένας ένοικος μάλιστα έφυγε για άλλον ξενώνα στην Κρήτη, για να μπορεί να
βρίσκεται κοντά στους δικούς του», εξηγεί καταλήγοντας: «Έχουν μεγάλη ανάγκη
απ’ τους δικούς τους ανθρώπους. Τελικά το ζήτημα γι’ αυτούς είναι κάποια
στιγμή να γίνουν αποδεκτοί από την οικογένειά τους και να ζήσουν όλοι μαζί».

Στόχος να κλείνουν τα άσυλα

Οι επιθυμίες: Καθένας έχει τις ανάγκες του και τα «θέλω» του κι έχει τη δυνατότητα να εκφραστεί μέσα από διαφορετικές δραστηριότητες

«Να έχετε το ίδιο βλέμμα για όλους». Αυτό είναι το ρητό του Ινδού Σουάμι
Σιβανάντα που δανείζεται ο επιστημονικός υπεύθυνος της Εταιρείας
Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου για να εκφράσει το μήνυμα της
αποασυλοποίησης.

«Ελπίζουμε ότι αυτή η προσπάθεια θα αγκαλιαστεί με στόχο το κλείσιμο ενός
μεγάλου αριθμού ασύλων, ώστε οι άνθρωποι αυτοί να καταλήγουν σε κοινότητες και
όχι σε ιδρύματα», αλλά προϋπόθεση γι’ αυτό είναι «να αλλάξουν οι στάσεις και η
νοοτροπία», επισημαίνει ο κ. Τσιάντης τονίζοντας ότι «το μήνυμα όλης αυτής της
ιστορίας είναι να καταλάβουμε ότι κανένας δεν είναι άτρωτος. Όλοι μπορεί να
εμφανίσουν κάποια στιγμή κάποιας μορφής ψυχική διαταραχή. Λέμε όχι στον
κοινωνικό αποκλεισμό, ναι στη φροντίδα, όχι στην προκατάληψη».

Το επόμενο σχέδιο της ΕΨΥΠΕ είναι «μια νέα προσπάθεια, η δημιουργία του ξενώνα
“Ίρις”, για εφήβους με ψυχικές διαταραχές». Ο ξενώνας αυτός θα δημιουργηθεί
ειδικά «για εφήβους που παρουσιάζουν ψυχικές διαταραχές και δεν μπορούν για
ένα διάστημα να μείνουν μαζί με τις οικογένειές τους. Ο στόχος είναι να
έρχονται στον ξενώνα για έξι μήνες περίπου κι ύστερα να επιστρέφουν στις
οικογένειές τους», εξηγεί ο κ. Τσιάντης.