Καφενεία… αρένες πολιτισμού και κοινωνικότητας

Για άλλους είναι μικρά κοινοβούλια, για άλλους κέντρα παράδοσης του
αστισμού και για τους περισσότερους κέντρα έκφρασης, εξομολόγησης, ανταλλαγής
πληροφοριών, αληθινές «αρένες κοινωνικότητας». Ο λόγος για τα καφενεία που
συνεχίζουν μια παράδοση αιώνων, αν και στις μεγάλες πόλεις ο ρόλος τους αυτός
γίνεται ολοένα και πιο δυσδιάκριτος. Στην επαρχία και μάλιστα στα μικρά χωριά
της πατρίδας μας τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά. Εκεί τα καφενεία
ενώνουν τους ανθρώπους και συμβάλλουν σημαντικά στην ψυχική υγεία και ανανέωση
των λιγοστών κατοίκων. Παρά το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η οθόνη της
τηλεόρασης στήνεται σε μια γωνία ψηλά συγκεντρώνοντας τα βλέμματα των βουβών
θαμώνων, δεν είναι σπάνιο ν’ ακούσεις: «σβήσε το παλιοκούτι να πούμε καμιά
κουβέντα…». Το κόκκινο κουμπί στο τηλεκοντρόλ πατιέται με ευκολία και
κάποιος παίρνει τον λόγο. Και ούτε στιγμή να μη θεωρήσετε ότι η ζωή τους είναι
ανιαρή και μονότονη ώστε να μην έχουν κάτι σημαντικό να πουν. Κάθε μέρα που
ξημερώνει στο χωριό είναι διαφορετική, ενδιαφέρουσα, ενώ πολλές φορές οι
ειδήσεις αναλύονται με τέτοια βαθύτητα που απορείς.

Προσωπικά κάθε φορά που μπαίνω σε καφενείο ακολουθώ ευλαβικά την
«τελετουργία» του ξένου-επισκέπτη. Χαιρετώ τους πάντες, κάθομαι σε ένα σημείο
που να με βλέπουν όλοι και είμαι έτοιμος να απαντήσω στις βασικές ερωτήσεις.
Από πού έρχομαι, πού πάω, τι γυρεύω στο χωριό, με τι ασχολούμαι, πού μένω στην
Αθήνα. Η συζήτηση σε λίγο ανάβει, τα κεράσματα πέφτουν βροχή και η ανταλλαγή
πληροφοριών, απόψεων και πειραγμάτων είναι εκπληκτική.

Εδώ και μερικά χρόνια τα καφενεία που μ’ αρέσουν περισσότερο τα
φωτογραφίζω. Δέκα από αυτά αποφάσισα να τα μοιραστώ μαζί σας, αναφέροντας τις
πληροφορίες που άντλησα από την κουβέντα σ’ αυτά. Όλα τους σηματοδοτούν
αξέχαστες προσωπικές στιγμές ευχαρίστησης που κάλλιστα θα μπορούσαν να γίνουν
και δικές σας.

Καστανιές

Στο ονομαστό χωριό της συνοριακής γραμμής του Έβρου υπάρχουν πολλά καφενεία,
αλλά η «Σελήνη» ήταν αυτό που με τράβηξε από την πρώτη στιγμή. Παλιό
παντοπωλείο-καφενείο, χτισμένο περίπου στα 1920, διατηρεί πεισματικά το χρώμα
του με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που οι κάτοικοι του χωριού διαφύλαξαν την
ελληνική τους ταυτότητα και καταγωγή. Εδώ άκουσα τους πρώτους βαθείς
αναστεναγμούς για την Αδριανούπολη που είναι ακριβώς απέναντι. Εκεί έχουν τα
σπίτια τους οι περισσότεροι από τους παππούδες που πίνουν τον καφέ της
παρηγοριάς στη… «Σελήνη»!

Χάνι του Λιόλιου

Στα Κράββαρα Αιτωλοακαρνανίας, κοντά στο χωριό Άγιος Δημήτριος θα συναντήσει
κανείς το περίφημο χάνι που λειτουργεί από το 1820 μέχρι σήμερα. Ο
μπαρμπα-Λιόλιος, 74 χρόνων σήμερα, είναι 4ης γενιάς χανιτζής, αν και πλέον
κανείς δεν περνάει με τα ζώα φορτωμένα από εδώ. Μονάχα αυτοκίνητα. Εκείνα τα
χρόνια το χάνι εξυπηρετούσε 44 χωριά της ορεινής Ναυπακτίας – Ευρυτανίας και
το πέρασμα ήταν δύσκολο. «Εμείς οι υπερήλικες είμαστε οι τελευταίοι…», λέει
ο μπαρμπα-Λιόλιος. «Όταν θα φύγουμε κι εμείς θα μείνει η Ελλάδα με την Αθήνα
της!».

Πύργος

Ένα ολόλευκο, μαρμαροστρωμένο αρχοντικό χωριό στην Τήνο αποτελεί κόσμημα για
το νησί, για τις Κυκλάδες και για το Αιγαίο. Στην κεντρική πλατεία με τις
μαρμάρινες βρύσες και τον πλάτανο που φυτεύτηκε στα 1859 θα συναντήσει κανείς
δυο-τρία καφενεία και θα ξαποστάσει την ψυχή του, γιατί μονάχα όμορφες εικόνες
αντικρύζει τριγύρω. Στο καφενείο ακριβώς δίπλα από τις βρύσες λένε πως έπινε
τον καφέ του ο Γιαννούλης Χαλεπάς και πως για να τον πληρώσει ζωγράφιζε με
κάρβουνο σε χαρτί. Τα σχέδια τα έπαιρνε ο μαγαζάτορας χωρίς να ξέρει πως
πληρωνόταν σε χρυσάφι!

Πουγκάκια

Στα Πουγκάκια της Δυτικής Φθιώτιδας τελειώνει η άσφαλτος και αρχίζει ο
δύσκολος χωματόδρομος για τον Τυμφρηστό. Πάνω από 100 άτομα μένουν εδώ τον
χειμώνα και τα παλιά χρόνια θυμούνται πως οι κάτοικοι έφταναν τους 3.000. Στο
καφενείο απέναντι από την εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου (1898) έμαθα για
την ονομασία του χωριού. Τα έλεγαν «Απαγκάκια», δηλαδή προφυλαγμένο
σημείο-καταφύγιο (απάγκιο) για τους κυνηγημένους από τους Τούρκους. Το ίδιο
ακριβώς ίσχυε εδώ και στην περίοδο του εμφυλίου πολέμου.

Σκανδάλη

Στο ανατολικό «πόδι» της Λήμνου και ψάχνοντας στον χάρτη θα ανακαλύψει κανείς
το χωριό Σκανδάλη. Το καφενείο στο κέντρο του χωριού τολμώ να πω ότι είναι από
τα γραφικότερα που έχω συναντήσει στην Ελλάδα. Τα σπίτια είναι φτωχά, χαμηλά,
πέτρινα, χτισμένα με την τεχνοτροπία της «μάντρας», ενώ ολόκληρη η περιοχή
αυτή φημίζεται για τα νόστιμα γεωργικά προϊόντα της. Στο καφενείο της
Σκανδάλης πιάσαμε κουβέντα για το φημισμένο τους μέλι. Ανοιχτόκαρδοι και
γελαστοί, μας μίλησαν για το θυμάρι που κάνει ολόκληρη αυτή την περιοχή να μοσχοβολάει.

Δοτσικό

Στη βορειοδυτική άκρη του Νομού Γρεβενών βρίσκεται το χωριό Δοτσικό με το
περίφημο γεφύρι του. Το λιλιπούτειο καφενείο στο ισόγειο μιας Γρεβενιώτικης
διπλοκατοικίας ατενίζει το πέτρινο μονότοξο γεφύρι που φτιάχτηκε περίπου στα
1870 και χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα. Μέσα από το χωριό περνάει το ρέμα
που σχηματίζει λίγο πιο κάτω τον παραπόταμο του Βενέτικου Βελονιά και οι δύο
συνοικίες που δημιουργούνται ενώνονται με το γεφύρι. Οι γεροντότεροι από το
καφενείο ακόμα μιλάνε για τους μαστόρους που το έχτισαν, οι οποίοι ήρθαν από
το γειτονικό χωριό Καλλονή.

Τουρλωτή

Μετά την Λάστρο και επάνω στον δρόμο για τη Σητεία βρίσκεται το χωριό Τουρλωτή
και το αιωνόβιο καφενείο του κυρ-Κώστα: «Το καφενείο το πήρα από τον παππού
μου… 150 χρόνια καφενείο! ‘Όσα χαλίκια έχει μέσα ετούτος ο τοίχος τόσες
φορές έχω βλαστημήσει αυτόν που ανακάλυψε το επάγγελμα του κεφετζή!», λέει και
όλοι γύρω σκάνε στα γέλια. Δύσκολα στα καφενεία σήμερα συναντάς τέτοια δροσερή
κεφάτη ατμόσφαιρα, με τους πάντες να πειράζονται μεταξύ τους και να
χαμογελούν.

«Άτιμη δουλειά σου λέω, παιδί μου, δεν τολμάω να φύγω… μια φορά πήγα μέχρι
την Ιεράπετρα και όταν γύρισα με περίμεναν με τα ντουφέκια στο χέρι!».

Βραδέτο

Στα στολίδια της Ηπείρου, στα Ζαγοροχώρια, ανήκει και το Βραδέτο. Τουριστική
υποδομή δεν έχει αναπτύξει και ο δρόμος που το ενώνει με το κοντινό Καπέσοβο
αλλά και το Τσεπέλοβο έχει ανοιχθεί και ασφαλτοστρωθεί πρόσφατα. Ο καλύτερος
τρόπος για να φτάσεις στο χωριό είναι να ακολουθήσεις τη σμιλεμένη στον βράχο
ανηφορική πορεία, την περίφημη «Σκάλα του Βραδέτου». Όταν φτάσεις στο χωριό θα
ξαποστάσεις σε ετούτο το καφενείο που μένει ανοιχτό και θα αναρωτηθείς αν το
αληθινό Ζαγόρι είναι αυτό που προβάλλουν οι τουριστικοί οδηγοί.

Μοναστηράκι

Μη σας ξεγελάσουν οι παράγκες, μη σας ξεγελάσει ο δύσκολος χωματόδρομος για το
Μοναστηράκι των Αγράφων Ευρυτανίας. Μονάχα 8 οικογένειες είναι αρκετές για να
λειτουργήσει το Δημοτικό Σχολείο και όταν φτάσετε στο ονομαστό καφενείο του
Χρήστου Μπακογιάννη να ξέρετε πως μπαίνετε σε ένα από τα παλάτια των Αγράφων.
Μπορείτε να πιείτε το τσίπουρο ή τον καφέ σας ή να δοκιμάσετε την υπέροχη
φασολάδα που φτιάχνει η γυναίκα του. Εδώ έμαθα για την αινιγματική ξύλινη
σκάλα πάνω στα βράχια και για τον μύθο του στοιχειωμένου μελισσιού.

Καλαρρύτες

Ένα αρχοντικό χωριό σκαρφαλωμένο στο όρος Περιστέρι, απέναντι από τα
Τζουμέρκα, διεκδικεί τον τίτλο του ομορφότερου στην Ελλάδα. Εκεί ο Ναπολέων
αποφάσισε να επιστρέψει και να συνεχίσει την οικογενειακή παράδοση. Το
καφενείο-παντοπωλείο-ταβέρνα, φτιαγμένο από πέτρα και ξύλο, είναι μια αληθινή
όαση που λειτουργεί συνεχώς εδώ και 4 γενιές. Το όνομά του «Άκανθος» μιλάει
για μια χαμένη αρχαία, ορεινή πολιτεία. Από το καφενείο του Ναπολέοντα δεν
θέλεις να φύγεις. Από την πρώτη στιγμή νιώθεις πως ο χρόνος σταματά και ο
πολιτισμός των Καλαρρυτών σε συναρπάζει.