Καλά νέα για την πραγματική οικονομία

<

Δεν φταίει η οικονομία, βλάκα. Σε μια χρονική περίοδο που τα χρηματιστήρια σε
ολόκληρο τον κόσμο καταρρέουν και οι επιχειρηματίες, ιδιαίτερα στην Αμερική,
θρηνούν για την «ανεπαρκή» πρόσφατη μείωση στα επιτόκια που ανακοίνωσε η
Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ, μάλλον χρειάζεται να ξανασκεφτούμε το διάσημο
σλόγκαν που χρησιμοποίησε στην εκλογική καμπάνια του 1992 ο Μπιλ Κλίντον.
Τότε, το “για όλα φταίει η οικονομία, βλάκα” έδειχνε να είναι η πρέπουσα
απάντηση για κάθε κακό που συνέβαινε στις ΗΠΑ.

Όμως, σήμερα, δεν συμβαίνει κάτι πραγματικά άσχημο με την αμερικανική, τη
βρετανική, η ακόμη και την παγκόσμια οικονομία. Το πρόβλημα για τους
επενδυτές, για τις εταιρείες και ­ με συνεχώς αυξανόμενο ρυθμό ­ για τους
απλούς πολίτες και τους καταναλωτές, βρίσκεται στο ίδιο το χρηματιστήριο. Το
πρόβλημα που έχει δημιουργηθεί εξηγείται με απλό τρόπο, αν σκεφτεί κανείς ότι
οι πίνακες που απεικόνιζαν την πορεία στις τιμές των μετοχών έχουν
“μετακομίσει”, από τις επιχειρηματικές σελίδες των εφημερίδων στις στήλες των
λάιφ στάιλ περιοδικών.

Οι πίνακες αυτοί δείχνουν μια ξαφνική κατάρρευση στις τιμές των μετοχών, η
οποία ξεκινά από τον περασμένο Ιανουάριο. Οι ιστορίες που συνοδεύουν αυτούς
τους πίνακες κάνουν λόγο για εκατοντάδες δισ. ή ακόμη και τρισ. δολαρίων, που
«εξαφανίστηκαν» στο ναυάγιο του χρηματιστηρίου. Έχω δει νούμερα που φτάνουν
ακόμη και τα 4 τρισ. δολάρια, που υποτίθεται ότι αποτελούν τις απώλειες στο
χρηματιστήριο υψηλής τεχνολογίας Νάσντακ, ποσό που αντιστοιχεί σχεδόν στο μισό
του εθνικού εισοδήματος στις ΗΠΑ.

Τα θέματα που δημοσιεύονται στον Τύπο σχετικά με την πτώση φαίνεται να οδηγούν
σε δύο ανησυχητικά συμπεράσματα, τα οποία η κυβέρνηση Μπους, η επενδυτική
κοινότητα και οι διευθύνοντες σύμβουλοι σε εταιρείες νέας τεχνολογίας ­ ο
καθένας από την πλευρά του και για τους λόγους που τον συμφέρουν καλύτερα ­
κάνουν ό,τι μπορούν για να τα προωθήσουν στο ευρύ κοινό.

Το πρώτο τρομακτικό σενάριο είναι ότι οι καταστροφικές απώλειες στον πλούτο
από την πτώση των μετοχών αντικατοπτρίζει μια άλλο τόσο καταστροφική
επιδείνωση στις προοπτικές της οικονομίας στην Αμερική και στον υπόλοιπο
κόσμο. Το δεύτερο σενάριο είναι ότι θα υπάρξουν ακόμη χειρότερες εξελίξεις
πριν καλυτερεύσουν τα πράγματα. Κι αυτό επειδή οι καταναλωτές στις ΗΠΑ μόλις
τώρα έχουν αρχίσει να σφίγγουν τις ζώνες τους μετά τις τρομακτικές απώλειες
που υπέστησαν στη Γουώλ Στρητ.

Αυτό που τέτοιες ιστορίες γενικά δεν αναφέρουν, είναι πως το μεγαλύτερο μέρος
του «πλούτου» που υποτίθεται ότι χάθηκε, στην πραγματικότητα δεν υπήρξε ποτέ.
Ακόμη και στον κόσμο της φαντασίας των χρηματιστηριακών αξιών, τα τρισ.
δολάρια λογιστικών (και όχι πραγματικών) κερδών που δημιουργήθηκαν από τη
φούσκα του Ίντερνετ ήταν στη σφαίρα της φαντασίας μέχρι μόλις πριν από δύο
χρόνια.

Τα προηγούμενα τρία χρόνια, οι τιμές των μετοχών των εταιρειών νέας και
παλαιάς οικονομίας ακολούθησαν αντίθετη πορεία: Όταν οι πρώτες ενισχύονταν, οι
δεύτερες υποχωρούσαν και το αντίθετο. Η αισιοδοξία της αγοράς σχετικά με τις
προοπτικές των εταιρειών παλαιάς οικονομίας αποτελεί ιδιαίτερα θετικό σημάδι.
Όχι μόνο παρέμεινε η απώλεια του πλούτου σε λογικά επίπεδα, αν αναλογιστεί
κανείς τα κέρδη που προσέφεραν τα προηγούμενα χρόνια οι μετοχές εταιρειών της
παλιάς οικονομίας, αλλά υπήρξε κι άλλη μια εξέλιξη: Οι συνεχώς αυξανόμενοι
δείκτες σε ευαίσθητους τομείς της βιομηχανίας όπως είναι η οικοδομική
δραστηριότητα, η παραγωγή χαρτιού και η μεταλλουργία, δείχνουν ότι το «φρένο»
στη βιομηχανία του Ίντερνετ και των ηλεκτρονικών ειδών θα μπορούσε να έχει
περιορισμένη επίδραση στην πραγματική οικονομία της απασχόλησης, της
κατανάλωσης και των επενδύσεων σε ακίνητα.

Η αισιοδοξία για τις προοπτικές τής πραγματικής οικονομίας τόσο στην Αμερική
όσο και στη Βρετανία, υποστηρίζεται από επίσημα στοιχεία που αφορούν στη
στεγαστική πίστη, τις πωλήσεις αυτοκινήτων, την απασχόληση, τους μισθούς, τις
λιανικές πωλήσεις, ακόμη και την καταναλωτική πίστη. Τα στοιχεία αυτά
εμφανίζονται ακόμη καλύτερα από ό,τι περίμενε κανείς πριν από δύο μήνες.
Πράγματι, η αισιόδοξη εικόνα της οικονομίας ενισχύεται από κάθε στατιστικό
στοιχείο που βλέπει το φως της δημοσιότητας. Αυτά τα στοιχεία, μας βάζουν στον
πειρασμό να σκεφτούμε ότι ο πανικός που έχει δημιουργηθεί για ύφεση στην
Αμερική και σε ολόκληρο τον κόσμο έχει πιθανότατα ιδιοτελείς ρίζες και είναι
τόσο παράλογος όσο και η κάθετη άνοδος στις τιμές των μετοχών που προηγήθηκε.

Παράλογος επειδή αντικειμενικοί δείκτες οικονομικής δραστηριότητας δείχνουν
ότι δεν πρόκειται να υπάρξει μείωση στην παραγωγή, τη στιγμή που στη Βρετανία
αναμένεται αύξηση της παραγωγικότητας. Και ενέχει σημάδια ιδιοτέλειας επειδή
οι προφήτες της καταστροφής έχουν άλλους στόχους. Η κυβέρνηση Μπους προσπαθεί
να φοβίσει το Κογκρέσο ώστε να ψηφίσει μεγάλες περικοπές στους φόρους. Οι
περικοπές αυτές αφορούν περισσότερο στους πλούσιους οι οποίοι δεν είναι
ιδιαίτερα αρεστοί σε μεγάλο ποσοστό των Αμερικανών. Οι χρηματιστές στη Γουώλ
Στρητ που έχουν χάσει κάθε αξιοπιστία μετά την τραγική υπερεκτίμηση των
προοπτικών που υποτίθεται ότι είχαν οι μετοχές εταιρειών υψηλής τεχνολογίας,
θέλουν τώρα να χρεώσουν τα λάθη τους σε μια ξαφνική κατάρρευση της οικονομίας,
παρά να παραδεχθούν ότι οι υποτιθέμενες επιστημονικές εκτιμήσεις τους δεν ήταν
τίποτε άλλο παρά ένα κολπάκι μικροπωλητή που θέλει να πουλήσει το προϊόν του
και καταφεύγει για τον λόγο αυτό σε μια σειρά από ψέματα. Οι επικεφαλής των
εταιρειών υψηλής τεχνολογίας αναζητούν τον αποδιοπομπαίο εκείνο τράγο που θα
τους βοηθήσει να δικαιολογηθούν για την αποτυχία των επιχειρησιακών τους
μοντέλων.

Το ανησυχητικό πάντως είναι ότι από τις αρχές του Μαρτίου οι μετοχές εταιρειών
παλαιάς και νέας τεχνολογίας υποχωρούν ταυτόχρονα. Αυτό δημιουργεί πρόσθετη
ανησυχία και μπορεί να σημαίνει τρία διαφορετικά πράγματα. Ίσως η κατάρρευση
της εμπιστοσύνης των επενδυτών πράγματι να γίνεται ανεξέλεγκτη και η οικονομία
στις ΗΠΑ και τον υπόλοιπο κόσμο να οδεύει προς την ύφεση. Ίσως η οικονομική
ανάπτυξη να συνεχιστεί, αλλά με χαμηλότερα περιθώρια κέρδους από αυτά που
περιμένουν οι επενδυτές. Ίσως οι επενδυτές να αποδειχθεί ότι κάνουν λάθος που
περιμένουν τις τιμές μετοχών επιλεγμένων εταιρειών παλαιάς οικονομίας με
εκπληκτικές προοπτικές να υποχωρήσουν ακόμη περισσότερο. Εξακολουθώ να πιστεύω
ότι η τελευταία απάντηση θα αποδειχθεί ότι είναι η σωστή. Όμως τα οικονομικά
δεν είναι παρά μια μελέτη πιθανοτήτων. Όπως είπε και ο Κέινς, αν αλλάξουν τα
δεδομένα, τότε θα πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι να αλλάξουμε τη νοοτροπία
μας.

* Ο Anatole Kaletsky είναι οικονομικός αναλυτής της εφημερίδας «The Times»

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Γιώργος Κανελλόπουλος