Η αναθεώρηση του Συντάγματος Το καθήκον των κρινόντων

Για δύο τουλάχιστον πράγματα δεν δικαιούται να ψέξει κανείς τον υπουργό
Πολιτισμού και γενικό εισηγητή της πλειοψηφίας κατά την αναθεώρηση του
Συντάγματος: ότι δεν μοχθεί, σχεδόν βιωματικά θα έλεγε κανείς, για το
αναθεωρητικό διάβημα και πως δεν προσπαθεί να εξηγήσει ή να εκλαϊκεύσει,
πάντως να δημοσιοποιήσει, τις απόψεις και προτάσεις του σχετικά με τον
ευρύτερο δυνατό αριθμό θεμάτων. Στα πλαίσια αυτής της αναγκαίας για τη
δημοκρατία και χρήσιμης για το ευρύ κοινό παιδευτικής δραστηριότητας
δημοσιεύθηκε στα «ΝΕΑ» της 9ης Μαρτίου 2001 κείμενό του με τίτλο «Και οι
κρίνοντες ­ την αναθεώρηση ­ κρίνονται». Ένα κείμενο πληθωρικό, όπως πάντα,
στο οποίο όμως για πρώτη ίσως φορά ­ καθώς σιγά σιγά πλησιάζουμε και στο τέλος
της αναθεωρητικής διαδικασίας ­ αφήνεται ανάμεσα στις γραμμές να βγει προς τα
έξω το παράπονο του επιστήμονα – πολιτικού που αισθάνεται ότι συστηματικά
αδικείται ­ ακόμα χειρότερα: παγίως δεν γίνεται αντιληπτός ­ από τους εν
επιστήμη συναδέλφους του. Επειδή, υπό ευρείαν έστω έννοια, ανήκω στους
συναδέλφους του υπουργού και μάλιστα σε εκείνους που εκφράστηκαν δημόσια για
την αναθεώρηση, αλλά χωρίς, έτσι τουλάχιστον θα ήθελα να πιστεύω, να
χρησιμοποιήσουν γενικούς ή αβασάνιστα απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς για το όλο
εγχείρημα, θα επιθυμούσα να διατυπώσω ορισμένες σκέψεις με αφορμή το εν λόγω
κείμενο και με πυρήνα τον ρόλο των «κρινόντων».

1. Κανείς δεν μπορεί να διαφωνήσει για την πολιτική και όχι
επιστημονική φύση τής ενώπιον του Κοινοβουλίου αναθεωρητικής διαδικασίας και
ακόμα περισσότερο για την πολιτική και όχι επιστημονική «αρμοδιότητα
συμμετοχής» σε αυτήν. Αυτό όμως καθόλου δεν σημαίνει, κατά τη γνώμη μου, ότι
έχοντας επίγνωση των ορίων της δυνατής επιρροής της η σχετική επιστημονική
κοινότητα, δηλαδή οι Έλληνες συνταγματολόγοι, δεν έχουν δικαίωμα και θεωρώ και
καθήκον να προσπαθήσουν να συμβάλουν στην αναθεώρηση. Η συμβολή αυτή βεβαίως
δεν μπορεί να συνδέεται με τη διαμόρφωση των αναγκαίων κοινοβουλευτικών
συσχετισμών ούτε καν ίσως με την υπαγόρευση του «δέοντος» της αναθεώρησης,
δηλαδή του γενικού στόχου της και των ειδικών μέσων διά των οποίων θα
επιτευχθεί. Οι «κρίνοντες» ­ το λέει και η ίδια η λέξη ­ αναλαμβάνουν αποστολή
κυρίως μετά και η ματιά τους πλέον είναι ­ πρέπει να είναι ­ αναγκαστικά
τεχνική, «κρύα» και αποσπασματική: προσπαθούν, διά της κριτικής, να προσφέρουν
την επιστημοσύνη και την πείρα τους (και κομίζουν φυσικά και τις ανθρώπινες
αντιφάσεις τους) σε συγκεκριμένες επιλογές, που καταλήγουν οι συγκεκριμένες
προτάσεις, που θα διαμορφώσουν τελικά συγκεκριμένες διατάξεις που θα
παραγάγουν συγκεκριμένα έννομα αποτελέσματα.

2. Γιατί ακριβώς αυτή είναι η πυξίδα που οδηγεί τη συμβολή των
καλόπιστων «κρινόντων»: η γνώση ότι, ανεξαρτήτως του «εσωτερικού τρόπου»
διαμόρφωσης των υπό αναθεώρηση διατάξεων (διά της προσπάθειας εκπόνησης
συναίνεσης ή της ζωογόνας ορμής της πολιτικής σύγκρουσης, μέσα από
«γενναιόδωρη» ή θεσμικά επίμονη στάση της πλειοψηφίας), έχουμε να κάνουμε με
διατάξεις νόμου ­ και μάλιστα του υπέρτατου. Για τις διατάξεις αυτές, η
νομοτεχνική κατάστρωση, ακριβής διατύπωση, έχει μέγιστη σημασία. Ιδίως στο
Σύνταγμα που θέτει πλαίσιο αρχών, αλλά και το πλαίσιο ερμηνείας τους, δεν
υπάρχει «νομοτεχνική αυταρέσκεια» παρά μόνο νομοτεχνική σαφήνεια και
αποτελεσματικότητα ­ ή τα αντίθετά τους. Χωρίς την αγωνία ­ ούτε καν, τις
περισσότερες φορές, τη γνώση ­ των πολιτικών συσχετισμών και αντιπαραθέσεων, ο
ειδικός επιστήμονας διυλίζει, όχι πάντα επιτυχημένα, τις διατάξεις και τις
συνέπειές τους και διατυπώνει γνώμη και ίσως πρόταση (ακόμα σπανιότερα
επιτυχημένη) για το πώς ορισμένες θα μπορούσαν ή θα όφειλαν, να διαμορφωθούν,
στα πλαίσια του οργανικού συνόλου που λέγεται νομικός πολιτισμός μιας χώρας.
Τα κίνητρα όλων μας σπάνια είναι εντελώς αλτρουιστικά. Αλλά μέσα από την
έκφραση ακόμα και επιστημονικών εμμονών, ο πολιτικός και η Βουλή έχουν να
κερδίσουν από, κάποιες έστω, επισημάνσεις των «κρινόντων».

3. Το ότι η παραπάνω θέση ανταποκρίνεται στην αλήθεια αποδεικνύεται από
το γεγονός πως, ακόμα και μέσα από μια τόσο «γκρινιάρικη», ακόμα και αμοιβαία
καχύποπτη, σχέση πολιτικού και επιστημονικού κόσμου, επήλθε στην πορεία
βελτιωτική αλλαγή σε αρκετές διατάξεις και σημεία τής υπό συζήτηση
αναθεώρησης. Η προστασία των δασών και οι αρμοδιότητες του Συμβουλίου της
Επικρατείας, για να μην αναφερθούμε παρά σε δύο μόνο μεγάλης δημοσιότητας
θέματα, οδηγήθηκαν μέσα από τον ατελή δημόσιο διάλογο σε λύσεις που
δημιουργούν πολύ λιγότερες τριβές και ­ δικαιολογημένους ή υπερβολικούς ­
φόβους παρεκβάσεων. Είναι αυτή μία άλλου είδους αναθεωρητική συναίνεση σχεδόν
εξίσου κρίσιμη, θα τολμούσα να πω, με την καθαρά πολιτική: η αντοχή και η
υπέρβαση της επιστημονικής κριτικής ακόμα και της μικρόψυχης, για χάρη της
διαμόρφωσης συνταγματικών διατάξεων που θα υπηρετήσουν εντελέστερα τη
δημοκρατία.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.