Μόνο η έλλειψη νερού απειλεί να «κάψει» τις χώρες της Μεσογείου

Η Σπάρτη στις αρχές του αιώνα και σήμερα. Το 1909, η μεσαία ζώνη του βουνού είχε λιγοστά διάσπαρτα δέντρα και το κάτω μέρος του πολλούς θάμνους. Σήμερα, στη μέση υπάρχουν έλατα και στο κάτω μέρος βελανιδιές και πολλά ακόμη δέντρα

«Όχι, αυτός ο τόπος δεν έχει καταστραφεί. Η θεωρία της οικολογικής καταστροφής
της Μεσογείου είναι υπερβολικά γενικευμένη. Μπορεί η μια πλευρά ενός βουνού να
έχει αλλοιωθεί, στην άλλη του πλευρά όμως το βουνό ζει ακόμη ­ υπάρχουν
πλούσια δάση. Το κλίμα της Μεσογείου; Όχι, ούτε αυτό έχει αλλάξει. Εδώ και
5.000 χρόνια οι χειμώνες είναι ήπιοι ­ συχνά με καταρρακτώδεις βροχές ­ και τα
καλοκαίρια ξηρά, άνυδρα… Οι φωτιές; Είναι ένα απόλυτο φυσικό χαρακτηριστικό
των οικοσυστημάτων της Μεσογείου. Κι αν δεν υπήρχαν ανθρώπινες ανορθολογικές
παρεμβάσεις μετά τη φωτιά, τα δάση θα είχαν τη δύναμη να αναγεννηθούν»…
Είναι μερικά μόνο από τα συμπεράσματα που προκύπτουν αν κοιτάξει κανείς στα
βάθη της οικολογικής ιστορίας της Μεσογείου, της Ελλάδας, της Ισπανίας, της
Ιταλίας κ.λπ… Προέκυψαν ύστερα από μακροχρόνια έρευνα και αναζήτηση
δεδομένων για το οικοσύστημα της κάθε χώρας χωριστά, δίνουν μια πιο αισιόδοξη
απάντηση στους φόβους για το μέλλον της Μεσογείου και εξηγούν γιατί τα περί
καταστροφής είναι ένας μύθος…

«Ο Γάλλος ζωγράφος Πουσίν, δεκάδες ποιητές της Αναγέννησης και καλλιτέχνες, ο
Βιργίλιος και οι μαθητές του, όλοι, ιστορικοί και καλλιτέχνες, περιγράφουν την
αρχαία Αθήνα και τη φύση της Μεσογείου σαν ένα ειδυλλιακό τοπίο, σαν έναν
πίνακα ζωγραφικής… Κι όταν οι πρώτοι ταξιδιώτες, επηρεασμένοι από την εικόνα
που έχτιζαν στη φαντασία τους, έφτασαν μέχρι τις ξηρές και απομακρυσμένες
περιοχές αυτού του τόπου, αντίκρυσαν εικόνες τελείως διαφορετικές απ’ αυτές
που είχαν στο μυαλό τους…

Κάπως έτσι γεννήθηκε ο μύθος του χαμένου παραδείσου, κάπως έτσι γιγαντώθηκε η
πεποίθηση πως αυτή η γη καταστράφηκε στις δεκαετίες που πέρασαν, από τις
ανθρώπινες δραστηριότητες, τις βιομηχανίες και τις πόλεις που μεγάλωναν
διαρκώς»… Με αυτά τα λόγια ξεκινούν την πολυσέλιδη μελέτη τους δύο Βρετανοί
επιστήμονες, ο Dick Grove, γεωγράφος και επίτιμος καθηγητής στο Downing
College του Πανεπιστημίου του Cambridge και ο Oliver Rackham, βοτανολόγος και
ιστορικός οικολογίας στο ίδιο πανεπιστήμιο ­ μια μελέτη που ξεκίνησε γύρω στο
1988, για να ανατρέξει σε ιστορικές πηγές και αρχαία κείμενα, για να
προκαλέσει αμέτρητα ταξίδια σε κάθε γωνιά της Μεσογείου, για να ολοκληρωθεί
πρόσφατα και να εκδοθεί σε ένα βιβλίο με τίτλο «The Nature of Mediterranean
Europe: An Ecological History».

Τα θερμοκήπια πίνουν νερό με τους… κουβάδες

΄Ηταν στη Χάλκη, πριν από πέντε χρόνια, που η ιδέα για να ανατρέξουν πίσω στην
περιβαλλοντική ιστορία της Μεσογείου άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά. Οι δύο
Βρετανοί ειδικοί, ο Dick Grove και ο Oliver Rackham, παρακολούθησαν τότε ένα
συνέδριο που έγινε «σ’ αυτό το απόμερο νησί του Νοτιοανατολικού Αιγαίου».

Έψαξαν και βρήκαν την ιστορία του νησιού σε σχέση με το νερό, για να
ανακαλύψουν πως αυτό που συνέβη και συμβαίνει στη Χάλκη είναι, σε μικρογραφία,
το ίδιο ακριβώς που συμβαίνει παντού στη Μεσόγειο.

«Για χιλιάδες χρόνια, οι κάτοικοι του νησιού ζούσαν με το νερό της βροχής που
συγκέντρωναν σε στέρνες.

Στη δεκαετία του 1970, βρήκαν υπόγεια αποθέματα νερού και άρχισαν να χτίζουν
το όνειρο μιας πιο άνετης ζωής, με ζεστό και κρύο νερό να τρέχει από τη βρύση
και χωρίς να χρειάζεται να κουβαλούν κουβάδες. Τα αποθέματα όμως δεν ήταν
ανανεώσιμα.

Στράγγισαν οι στέρνες

Μέχρι το 1986, το νερό (αν υπήρχε νερό) που έτρεχε από τις βρύσες ήταν άλλοτε
γλυκό κι άλλοτε υφάλμυρο, ενώ τα μηχανήματα που αναλάμβαναν να το ζεστάνουν
είχαν πολύ μικρό χρόνο ζωής.

Οι πανάρχαιες στέρνες είχαν πια εγκαταλειφθεί και πολλές από αυτές είχαν
μπερδευτεί με τους βόθρους».

Οι δύο Βρετανοί εκτιμούν πως το υπ’ αριθμόν ένα πρόβλημα για το περιβάλλον της
Μεσογείου δεν είναι η αλλοίωση του τοπίου σε σχέση με το χθες (κάτι τέτοιο δεν
παρατηρείται πουθενά στην έρευνά τους) αλλά η κατάχρηση των υδάτινων
αποθεμάτων, που ­ αναπόφευκτα ­ κάποια στιγμή θα οδηγήσει σε οδυνηρή έλλειψη
νερού.

«Η γεωργική πρακτική έχει αλλάξει πάρα πολύ. Παραδοσιακά, στη Μεσόγειο
καλλιεργούσαν προϊόντα όπως το σιτάρι και το κριθάρι, που αναπτύσσονταν στη
διάρκεια του χειμώνα και θερίζονταν στις αρχές του καλοκαιριού, ή αμπέλια,
αμυγδαλιές, συκιές και ελιές, που αντέχουν στην ξηρασία.

Οι καλλιέργειες που απαιτούσαν πολύ νερό, τα οπωροκηπευτικά, τα λαχανικά και
τα φρούτα, ήταν περιορισμένες, μόνο στις περιοχές όπου υπήρχε επαρκής ύδρευση.
Σήμερα, οι καλλιέργειες αυτές επεκτείνονται παντού, τα θερμοκήπια με τις
υψηλές απαιτήσεις σε νερό φυτρώνουν το ένα μετά το άλλο, σε κάθε περιοχή της
Μεσογείου, σε παράκτιες πεδιάδες.

Τα αποθέματα νερού εξαντλούνται. Κι αν κοιτάξει κανείς με προσοχή θα δει πως
είναι αυτές ακριβώς οι περιοχές που σήμερα αντιμετωπίζουν την απειλή της
ερημοποίησης».

Στην Κρήτη

Τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της πρακτικής οι Grove και Rackham
τα εντόπισαν στην Ισπανία και στην Κρήτη. «Η παραδοσιακή λογική άρδευσης στο
νησί ήταν ξεχωριστή στην Ευρώπη και μόνο η Ισπανία μπορούσε να τη
συναγωνιστεί.

Οι πηγές και τα ποτάμια έδιναν νερό σε οπωροφόρα δέντρα, ποικίλες καλλιέργειες
και λιβάδια, με τις νέες τεχνολογίες όμως και ήδη από τη δεκαετία του 1970 οι
καλλιέργειες στην Κρήτη αντικαταστάθηκαν από τα πορτοκάλια και τα τροπικά
φρούτα.

Εξαντλητική άρδρευση

Στα Μεσαρά, για παράδειγμα, όταν ξεκίνησαν οι καλλιέργειες αυτές η υπόγεια
στάθμη των νερών ήταν δύο με πέντε μέτρα κάτω. Παρ’ όλα αυτά, σήμερα, ολόκληρη
η οικονομία της περιοχής εξαρτάται από καλλιέργειες που αντλούν συνεχώς μη
ανανεώσιμο νερό, τα αποθέματα του οποίου μειώθηκαν τραγικά κατά τις δεκαετίες
του 1980 και του 1990.

Κανείς δεν μπορεί ακόμη να πει με σιγουριά αν η έλλειψη οφείλεται στη μείωση
των βροχοπτώσεων ή στην εξαντλητική και καθόλου ορθολογική χρήση των υδάτινων
αποθεμάτων».

Κάθε χρόνο καίγεται το 2%-3% των δασών

Μεταξύ των ερωτημάτων που έθεσαν στη διάρκεια της έρευνάς τους οι δύο Βρετανοί
επιστήμονες ήταν και το εάν έχει αυξηθεί ο αριθμός των πυρκαγιών των δασών.
«Αυτή η αντίληψη υπάρχει», αναφέρει ο Grove. «Αν μελετήσει κανείς τα στοιχεία
από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι σήμερα θα δει ότι από το 1960 έως το 1970
στην Πορτογαλία, την Ισπανία, την Ιταλία και την Ελλάδα καίγονται κάθε χρόνο
περίπου 1.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα δασικής και θαμνώδους έκτασης. Από το
1975 έως το 1985 καίγονται περίπου 4.800 τετραγωνικά χιλιόμετρα, από το 1981
έως το 1985 5.600 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Αυτό σημαίνει ότι κάθε χρόνο, για
την περίοδο από το 1981 έως το 1985, καίγεται το 2%-3% της δασικής και
θαμνώδους έκτασης της Μεσογείου.

Ωστόσο η αξία αυτών των εκτιμήσεων είναι μηδαμινή. Δεν είναι εύκολο να δούμε
αν πρόκειται για πραγματική αύξηση στον αριθμό των πυρκαγιών ή για καλύτερη
καταγραφή τους, ούτε μπορούμε να ξέρουμε τι κατεγράφετο ως δασική πυρκαγιά
πριν από 30 χρόνια. Αν μελετήσει κανείς αεροφωτογραφίες της Κρήτης, που
χρονολογούνται στην εποχή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, θα δει πως οι δασικές
πυρκαγιές ήταν πολύ λιγότερες σε έκταση όταν ήταν διαδεδομένη η τακτική της
ελεγχόμενης φωτιάς σε χωράφια και καλλιεργούμενες εκτάσεις. Ίσως αυτό το
μοντέλο να ισχύει και στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες».

24 παραλλαγές καιρού σε απόσταση

λίγων χιλιομέτρων

Είκοσι τέσσερις διαφορετικοί τύποι κλίματος υπάρχουν στη Μεσόγειο, κι ο
καθένας από αυτούς εξαρτάται από τη διάρκεια της περιόδου ξηρασίας, τις
θερμοκρασίες που καταγράφονται τότε, το ύψος των βροχοπτώσεων στις περιόδους
των βροχών και το πόσο διαρκεί το κρύο τους χειμώνες – τουλάχιστον τους
χειμώνες εκείνους που έχει κρύο.

«Στο ένα άκρο, στην Αθήνα ή στη Νοτιοανατολική Κρήτη συνήθως υπάρχει μια
μεγάλη ζεστή και ξηρή περίοδος, την οποία ακολουθεί ένας διαρκώς
μεταβαλλόμενος χειμώνας, που μπορεί κάποιες στιγμές να θυμίζει το κλίμα της
Αφρικής», αναφέρουν οι Grove και Rackham.

«Στο άλλο άκρο στα νότια των Άλπεων, η περίοδος ξηρασίας είναι μικρή, οι
βροχοπτώσεις αυξημένες και οι χειμώνες παγωμένοι – θυμίζουν το κλίμα της
Κεντρικής Ευρώπης».

Στην επαρχία Αλμπαθέτε της Ισπανίας, σε μια περιοχή που δεν ξεπερνά σε έκταση
την Κρήτη, έχουν καταγραφεί και οι 24 αυτοί τύποι κλίματος, ενώ και η ίδια η
Κρήτη είναι ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα: «Τα βουνά προκαλούν
πολύ απότομες τοπικές μεταβολές στο κλίμα. Στην Κρήτη, οι διαφορές είναι
αισθητές. Στη βόρεια πλευρά των ψηλών βουνών συναντά κανείς τοπία καλυμμένα με
ομίχλη και πλούσια βλάστηση, χάρη στις πολύ συχνές βροχοπτώσεις, ενώ από τη
νότια πλευρά, μερικά χιλιόμετρα πιο μακριά, μια σειρά από άνυδρες περιοχές.

Την ίδια τάση συναντά κανείς, κινούμενος από τα δυτικά προς τα ανατολικά:
περνά από περιοχές νωπές, με πολύ συχνές περιοχές για να καταλήξει σε ξηρά και
άνυδρα τοπία».