Οι Ιάπωνες πληρώνουν ακριβά το «θαύμα» τους!

Από την οικονομία-«θαύμα» των δεκαετιών του ’70 και του ’80, η Ιαπωνία
είναι σήμερα ο μεγάλος ασθενής της παγκόσμιας οικονομίας. Πώς έφτασε εκεί; Το
πλεονάζον παραγωγικό δυναμικό που δημιούργησαν οι επενδύσεις των επιχειρήσεων
αύξησε κατακόρυφα την προσφορά προϊόντων και υπηρεσιών.

Μόνο που η κατανάλωση ­πόσο μάλλον ο καταναλωτικός δανεισμός και η σπατάλη­
δεν είναι η αγαπημένη ασχολία των Ιαπώνων: προτιμούν να εργάζονται και να
αποταμιεύουν.

Ακόμη και τώρα που τα επιτόκια είναι μηδενικά και οι τράπεζες τους παρακαλούν
να δανειστούν και να καταναλώσουν προκειμένου να δώσουν το φιλί της ζωής στην
πληγωμένη ιαπωνική οικονομία.

Ταχεία ανάπτυξη

Η μεταπολεμική ιαπωνική οικονομία γεννήθηκε από τα συντρίμμια του Β’
Παγκοσμίου Πολέμου. Το 1952, με τον τερματισμό της κατοχής της χώρας από τους
Συμμάχους, η Ιαπωνία ήταν μια αναπτυσσόμενη χώρα, με την κατά κεφαλήν
κατανάλωση να προσεγγίζει μόλις το 20% αυτής των Ηνωμένων Πολιτειών. Τα
επόμενα είκοσι χρόνια η χώρα κατάφερε να γίνει η πρώτη οικονομία που κέρδισε
την ετικέτα της «αναπτυγμένης». Το ποσοστό του αστικού πληθυσμού της Ιαπωνίας
διπλασιάστηκε μεταξύ του 1950 και του 1970, αυξάνοντας κατακόρυφα τη ζήτηση
για υπηρεσίες. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’60 οι εξαγωγές της χώρας
αυξάνονται με ετήσιο ρυθμό 18,4%. Από την αγροτική και την ελαφρά βιομηχανική
οικονομία, η χώρα μεταμορφώθηκε με μια βιομηχανική υπερδύναμη. Κυρίαρχες
έγιναν οι βιομηχανίες σιδήρου, χάλυβα, ναυπηγείων, βιομηχανικού εξοπλισμού,
αυτοκινήτων και ηλεκτρονικών.

Τα χρόνια της ωριμότητας

Παρά τους υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης που προβλέπονταν και για τη δεκαετία του
’70, ο διψήφιος πληθωρισμός λόγω της πετρελαϊκής κρίσης και άλλων παραγόντων
έπληξε την οικονομία. Αυτό είχε αποτέλεσμα τη μείωση των ιδιωτικών επενδύσεων
και την επιβράδυνση των μέσων ετήσιων ρυθμών ανάπτυξης την περίοδο 1974-79 στο
3,6%. Ήταν μια σημαντική μείωση από τους μέσους ρυθμούς ανάπτυξης του 10% που
είχε ζήσει η Ιαπωνία τη δεκαετία του ’60. Η δεύτερη πετρελαϊκή κρίση, το 1979,
συνετέλεσε στην αλλαγή της βιομηχανικής διάρθρωσης της χώρας. Οι Ιάπωνες
προχώρησαν στην ανάπτυξη νέων κλάδων της οικονομίας, όπως οι ηλεκτρονικοί
υπολογιστές, η πληροφορική και οι νέες τεχνολογίες. Τότε ξεκίνησε μια νέα
περίοδος ταχύτατης ανάπτυξης.

Φαύλος κύκλος: από την υπερανάπτυξη στη χρεωκοπία

Με αφετηρία το 1985 το γιεν άρχισε να κερδίζει ύψος για να φτάσει σε τριπλάσια
επίπεδα έναντι του δολαρίου σε σχέση με τη μεταξύ τους ισοτιμία του 1971. Με
την αύξηση των τιμών των ιαπωνικών προϊόντων στις αγορές του εξωτερικού, η
ανταγωνιστικότητά τους μειώθηκε ενώ τα μέτρα που εφάρμοσε η ιαπωνική κυβέρνηση
αύξησαν σημαντικά την εγχώρια ζήτηση. Οι επιχειρηματικές επενδύσεις αυξήθηκαν
κατακόρυφα τη διετία 1988-89. Οι νεοεισαγόμενες εταιρείες στο Χρηματιστήριο
του Τόκιο έβλεπαν τις τιμές των μετοχών τους να εκτοξεύονται στα ύψη. Το
χρηματιστήριο έγινε μια σημαντική πηγή άντλησης κεφαλαίων για επενδύσεις των
επιχειρήσεων.

Τα δάνεια των τραπεζών

Στο μεταξύ, οι ιαπωνικές τράπεζες χορηγούσαν δάνεια για τα αναπτυξιακά
προγράμματα στην αγορά ακινήτων. Οι επιχειρήσεις από την πλευρά τους
χρησιμοποιούσαν τα ακίνητά τους ως εγγυήσεις προκειμένου να αντλούν κεφάλαια
τα οποία στη συνέχεια χρησιμοποιούσαν για να κερδοσκοπούν στο χρηματιστήριο.
Το αποτέλεσμα ήταν ο διπλασιασμός της αξίας γης και των ακινήτων και η αύξηση
κατά 180% του δείκτη Νίκεϊ στο Χρηματιστήριο του Τόκιο.

Η έκρηξη της φούσκας

Τον Μάριο του 1989 η κυβέρνηση σκλήρυνε τη νομισματική πολιτική προκειμένου να
συγκρατήσει τις ανοδικές τάσεις στις τιμές των μετοχών και των ακινήτων. Οι
τιμές των μετοχών στο χρηματιστήριο έπεσαν ως το τέλος του 1990 κατά 38%
εξανεμίζοντας συνολική κεφαλαιοποίηση 2,07 τρισεκατομμυρίων δολαρίων. Η πτώση
των τιμών των ακινήτων και της γης δημιούργησε υπέρογκα χρέη στις
επιχειρήσεις, πολλές από τις οποίες χρεοκόπησαν. Τα χρέη έγιναν δυσβάστακτο
βάρος στις τράπεζες, με αποτέλεσμα ορισμένες να οδηγηθούν στη χρεοκοπία και
άλλες να διατηρούνται στη ζωή με τα κρατικά κεφάλαια.

Ύφεση από το ’93

Τον Οκτώβριο του 1993 η οικονομία βυθίστηκε στην ύφεση. Από τότε, οι
κεϋνσιανές πολιτικές της κυβέρνησης ­μηδενισμός των επιτοκίων, κατακόρυφη
αύξηση των δημόσιων επενδύσεων και δαπανών­ δεν κατάφεραν ακόμη να βάλουν την
οικονομία σε τροχιά ανάπτυξης. Οι τιμές των μετοχών στο Χρηματιστήριο του
Τόκιο βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων 16 ετών, οι ρυθμοί
ανάπτυξης της οικονομίας είναι σχεδόν μηδενικοί, ο πληθωρισμός είναι αρνητικός
και ­το χειρότερο­ η κυβέρνηση προειδοποίησε ότι απέχει ένα βήμα από τη
χρεοκοπία λόγω του υπερβολικού χρέους που δημιούργησε στην προσπάθειά της να
τονώσει την οικονομία.

Οπλισμένο το «κανόνι»

Τώρα η κυβέρνηση επεξεργάζεται ένα νέο πακέτο μέτρων τόνωσης της οικονομίας.
Αν και αυτό αποτύχει, το «κανόνι» της Ιαπωνίας θα ακουστεί σε όλον τον κόσμο.
Αρκεί να θυμηθεί κάποιος τι συνέβη τον Αύγουστο του 1998, όταν χρεοκόπησε η
Ρωσία, μια οικονομία με πολύ μικρότερη βαρύτητα για την παγκόσμια οικονομία σε
σχέση με την Ιαπωνική, τη δεύτερη μεγαλύτερη στον κόσμο.