ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ DΝΑ και ύποπτος

Η απόφαση για την υποχρεωτική υποβολή του υπόπτου σε εξέταση DNA δοκιμάζει
τις αντοχές της δικαιοκρατικής μας οργάνωσης. Έτσι, σ’ αυτό το κείμενο θα
εξετάσω πολύ σύντομα τις νομικές παραμέτρους της προκείμενης προβληματικής.

Πρώτο σημείο: ο ύποπτος. Εναντίον του υπόπτου υπάρχουν συνήθως μηδαμινές
υπόνοιες ενοχής. Υπ’ αυτό το πρίσμα ο δικονομικός νομοθέτης θέλει να
προστατεύσει επαρκώς το άτομο τούτο και γι’ αυτό τον λόγο προδιαγράφει στο
άρθρο 31 παρ. 2 του ΚΠΔ, ότι η έγγραφη εξέταση του υπόπτου στο πλαίσιο της
προκαταρκτικής εξέτασης δεν μπορεί να αποτελεί μέρος της ποινικής δικογραφίας,
αν αργότερα κινηθεί εναντίον του η ποινική δίωξη. Επομένως, το κρίσιμο ερώτημα
είναι το εξής: Είναι δυνατόν εναντίον του ατόμου αυτού κατά του οποίου δεν
υφίστανται αυξημένες υπόνοιες ενοχής να διενεργηθεί μια τόσο επαχθής
παρέμβαση, όπως είναι η αποκάλυψη της γενετικής του ταυτότητας;

Δεύτερο σημείο: η αρχή του μεγαλύτερου βαθμού των ενδείξεων ενοχής. Ορθά
λοιπόν ο κ. Δαφέρμος θέτει ορισμένες προϋποθέσεις και περιορίζει κατ’ αρχήν
την παραπάνω επώδυνη παρέμβαση στα σοβαρότερα εγκλήματα που αφορούν το
οργανωμένο έγκλημα. Λησμονεί, όμως, ότι υπάρχει και μια άλλη θεμελιώδης
ανακριτική αρχή που είναι γνωστή στους νομικούς με την αρχαιοπρεπή ορολογία
του «προσήκοντος βαθμού των υπονοιών ενοχής». Όσο δηλαδή βαρύτερα ένα
δικονομικό μέτρο πλήττει τις ατομικές ελευθερίες κάποιου προσώπου (π.χ. η
έρευνα της κατοικίας) τόσες περισσότερες ενδείξεις πρέπει να υπάρχουν για την
ενοχή του, ώστε να νομιμοποιείται η ενεργοποίηση αυτού του μέτρου. Πώς, όμως,
θα γίνει στον ύποπτο μια τόσο επαχθής διείσδυση στη γενετική του δομή, όταν
μπορεί εντελώς τυχαία ή συμπτωματικά να συνδέεται με το έγκλημα; Μπορεί λ.χ.
να εξαναγκασθεί σε εξέταση DNA εκείνος που πίνει αμέριμνος τον καφέ του σε μία
καφετέρια, όταν στην τελευταία διαπράττεται την ίδια στιγμή ένα κακούργημα;
Υπ’ αυτό το πρίσμα ήταν τουλάχιστον επικίνδυνη η πρακτική κάποιων ξένων
δικαστών, που εξανάγκασαν ένα ολόκληρο χωριό να υποβληθεί σ’ αυτή την εξέταση
για ν’ αποκαλυφθεί ο ένοχος.

Τρίτο σημείο: οι ξένες ρυθμίσεις. Θα ήταν όμως ενδεδειγμένο να ερευνήσουμε στο
σημείο αυτό τι ισχύει και στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες. Στην Αγγλία δεν
μπορεί να διενεργηθεί η λήψη των υποδειγμάτων που αφορούν τη βιολογική δομή
του ανθρώπου (intimate samples) χωρίς τη συναίνεση του υπόπτου. Στην Ιταλία,
μετά την απόφαση του ανώτατου συνταγματικού δικαστηρίου της 9ης Ιουλίου του
1996, η υποχρεωτική εξέταση του DNA του υπόπτου μπορεί να γίνει μόνο με
δικαστική απόφαση. Ωστόσο, εκφράζονται ισχυρές αμφιβολίες αν και σε ποιον
βαθμό μπορεί να υπάρχει ορθολογική διαχείριση της εξουσίας αυτής από τους
δικαστές.

Τέταρτο σημείο: η δικαστική απόφαση. Η τελευταία αναφορά μάς εισάγει σε ένα
άλλο κρίσιμο πρόβλημα. Είναι δυνατόν, δηλαδή, να νομιμοποιηθεί η υποχρεωτική
εξέταση του DNA από μια δικαστική απόφαση που θα σταθμίζει τα αντιτιθέμενα
συμφέροντα (της κοινωνικής προστασίας από το οργανωμένο έγκλημα από τη μια
μεριά και της μη παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του υπόπτου από την
άλλη); Εδώ θα πρέπει κατ’ αρχήν να σημειώσω ότι η θεωρία της στάθμισης
(Abwagungstheorie) δεν σώζει τα πράγματα, όταν θίγεται ο πυρήνας ενός
συνταγματικού δικαιώματος. Έτσι, η ηλεκτρονική παρακολούθηση του εσωτερικού
των κατοικιών είναι οπωσδήποτε αντισυνταγματική ενέργεια. Από την άλλη πλευρά,
πώς θα καταλήξει ο δικαστής στο συμπέρασμα ότι υπάρχουν εναντίον του υπόπτου
σοβαρές ενδείξεις ενοχής σ’ αυτό το πρώιμο διαδικαστικό στάδιο;

Πέμπτο σημείο: το Οργουελιανό περιβάλλον. Απ’ όλα αυτά συνάγεται ότι η
παραπάνω απόφαση είναι σίγουρα προβληματική. Τι με φοβίζει; Η έννοια της
«Φουκωικής» εξουσίας που διαχέεται παντού, τόσο ανεπαίσθητα και τόσο επίμονα,
όπως ένα πολυμήχανο ξωτικό. Το «μεγάλο μάτι» που θα βλέπει τα πάντα ή το
«μεγάλο αυτί» που θ’ ακούει τα πάντα. Έτσι, κατά τη γνώμη μου, μόνο με τη
συναίνεση του υπόπτου μπορεί να γίνεται η εξέταση του DNA. Αν μαζί με την
«καταστροφή του υποκειμένου» (F. Jameson) καταστρέψουμε και την έννοια της
ιδιωτικότητας, τι θα ‘χει απομείνει από τον ευρωπαϊκό πολιτισμό;

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.