ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η τύχη των τοίχων

Ο Christian Noberg – Schultz στο βιβλίο του «Το πνεύμα του τόπου» (genius
loci) αναζητεί τη σχέση της φύσης και της αρχιτεκτονικής σε περιοχές της γης
όπου το πνεύμα ­ το τζίνι, το καλό δαιμόνιο ­, προσδίδει στον τόπο κάποια
ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που τον κάνουν μοναδικό, ξεχωριστό.

Α cynic is a person who knows

The price of everything and the value of nothing

Oscar Wild

Η αρχιτεκτονική, φαινόμενο συγκεκριμένο που αρθρώνει κτίρια και τοπία σε μια
ζωντανή πραγματικότητα, βοήθησε από πολύ παλιά τον άνθρωπο να δώσει νόημα στην
ύπαρξή του. Για την αναγνώριση της φύσης ­ προϋπόθεση κάθε αρχιτεκτονικής
πρότασης ­ ο συγγραφέας διακρίνει πέντε θεμελιώδεις κατηγορίες: Το πράγμα, τον
χαρακτήρα, την τάξη, το φως και τον χρόνο. Τα δύο πρώτα, με τη γήινη διάστασή
τους, αναφέρονται στον χώρο και σε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του, ενώ η τάξη
και το φως καθορίζονται από τον ουρανό και παραπέμπουν στη συνολική ατμόσφαιρα
του τόπου. Ο χρόνος, τέλος, προσδίδει τη διάσταση της σταθερότητας και της
αλλαγής που ενεργοποιεί τον χώρο: «Ο χρόνος μέσα στη μυθοποιητική σκέψη
γίνεται κι αυτός ένα φαινόμενο ποιοτικό συγκεκριμένο, που εμφανίζεται
περιοδικά και με τρόπο ρυθμικό στη ζωή του ανθρώπου και της φύσης».

Το νόημα του τοπικού και του οικουμενικού απασχολεί διάφορες περιοχές της
σύγχρονης θεωρίας και πράξης, γι’ αυτό οι απόψεις του Schulz αποκτούν σήμερα
ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Σε μια εποχή σύγχυσης μεταξύ σκοπών και μέσων έργα που
έφτασαν μέχρις εμάς και ερμηνεύουν την προαιώνια σχέση του «τόπου» με τη
διαδρομή και τη διαμονή, σε μια χωρική μορφή πλήρη νοήματος, αποτελούν
πολύτιμα δείγματα πολιτισμού που τους οφείλεται ιδιαίτερη μέριμνα και
προστασία. Υπάρχουν αξιόλογα έργα της σύγχρονης αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα,
που απαιτούν τη συστηματική καταγραφή και προστασία τους. Πρόκειται για
κατοικίες, ξενοδοχεία, σχολεία, μουσεία και ειδικά κτίρια ιδιωτικά ή δημόσια,
που συμπυκνώνουν ένα αξεπέραστο ποιητικό δυναμικό. Έργα – οδηγοί, παραδείγματα
ύφους και ήθους που σημάδεψαν την εποχή τους και ερμηνεύουν με τον άμεσο τρόπο
της αρχιτεκτονικής το τοπίο, την κλίμακα και τον χαρακτήρα του τόπου της
καταγωγής τους. Αισθάνομαι προσωπική προσβολή και θίγομαι βαθύτατα κάθε φορά
που επισκέπτομαι έργα – σταθμούς για την ιστορία της αρχιτεκτονικής, και
διαπιστώνω την αδιαφορία και την εγκατάλειψη που τα έχει σωριάσει σε ερείπια,
ή παρεμβάσεις με πρόθεση τη δήθεν συντήρησή τους, που αλλοιώνουν ανεπανόρθωτα
τις βασικές αρχές σχεδιασμού τους αλλά και παραμορφώσεις ­ πράξεις αγένειας
και βανδαλισμού ­, επεμβάσεις και προσθήκες που προκύπτουν από την ανεξέλεγκτη
νέα χρήση του κτιρίου. Υπάρχουν φυσικά και κάποιες μεταμορφώσεις στη σωστή
κατεύθυνση, που επιτρέπουν τη συνέχιση του βίου των κτιρίων μέσα από
προσαρμογές ευγενικές στα νέα δεδομένα της ζωής. Το θέμα της προστασίας των
κτιρίων είναι πολύπλοκο, δεν υπάρχουν λύσεις άκαμπτες, πανάκεια που
εφαρμόζεται σε όλες τις περιπτώσεις. Εκείνο που χρειάζεται είναι να σταθούμε
λίγο μέσα στο βουητό των «ταχύρρυθμων» πακετοποιημένων εγχειρημάτων της εποχής
μας, που αντιμετωπίζουν συνήθως με κυνισμό τα κτίρια και να αναγνωρίσουμε,
πέρα από την καθαρά πρακτική και οικονομική διάσταση, την ποιητική ακτινοβολία
της αρχιτεκτονικής, που όλο και απομακρύνεται από τον προορισμό της.

Τι είναι αυτό, επιτέλους, που δίνει ανεκτίμητη αξία στα έργα – μάρτυρες
ευαισθησίας, ίχνη μιας εποχής που έφυγε για πάντα και όμως εξακολουθούν να μας
συγκινούν. Το «πνεύμα» αναδύεται από τοίχους, παράθυρα, πόρτες και κατώφλια
καλά συγκερασμένα με τον τόπο, πλήρη και κενά μάς προκαλούν να ξεχωρίσουμε τη
διαφορά της τιμής που μετριέται με χρήματα και της ανεκτίμητης πραγματικής
αξίας.

Η ποιητική διάσταση της αρχιτεκτονικής δεν χωράει εύκολα στις διαδικασίες και
τους προγραμματισμούς της σημερινής ελληνικής πραγματικότητας. Ένδειξη αυτής
της νοοτροπίας είναι η σχέση του χρόνου που διατίθεται για την ουσιαστική
μελέτη των κτιρίων με τον χρόνο που αφιερώνεται στις διαδικασίες που
προηγούνται και έπονται της μελέτης ­ τα παραδείγματα αυτής της σπατάλης που
οδηγούν στην πτώχευση της αρχιτεκτονικής μάς απογοητεύουν καθημερινά. Από το
1957 ο Le Corbusier διαπίστωνε τη σύγχρονη κατάρα της επίπεδης μονοσήμαντης
αντιμετώπισης εγχειρημάτων που παραδίδονται σε διαχειριστές που αγνοούν
ή παραβλέπουν σκόπιμα την ανάγκη της «ενότητας και αλληλεγγύης των
προβλημάτων που αναφέρονται στον άνθρωπο και στο περιβάλλον του». Ας
ευχηθούμε τουλάχιστον να χωρέσει στην Ολυμπιάδα του Πολιτισμού κάποια πρόβλεψη
για την αξιολόγηση και την προστασία της σύγχρονης αρχιτεκτονικής, για να
αναδειχθεί η ιστορία που αναφέρεται στο πνεύμα του «τόπου», με την ανοιχτή και
όχι την οπισθοδρομική του ερμηνεία. Κτίρια που καταρρέουν ή αλλοιώνονται
ανεπανόρθωτα απαιτούν την προσοχή της Πολιτείας, ελάχιστο δείγμα ευαισθησίας
την ύστατη στιγμή για χώρους που σχεδιάστηκαν και χτίστηκαν με τις γνωστές
άπειρες δυσκολίες, που ακολουθούν τη μοίρα των κτιρίων και τα πάθη των
αρχιτεκτόνων σε όλες τις εποχές…

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.