Ειδικό Δικαστήριο χωρίς βουλευτές-κατηγόρους

«Ένα κείμενο μερικών αράδων αποτελούσε το κατηγορητήριο για έναν
πρωθυπουργό… Κι έπρεπε να σπάσω το κεφάλι μου για να βγάλω άκρη». Η μαρτυρία
ανήκει σε έναν από τους ανώτατους δικαστικούς λειτουργούς που κλήθηκαν πριν
από δέκα χρόνια να χειριστούν δικογραφίες, με κατηγορητήρια που συντάχθηκαν
από τη Βουλή και παρέπεμπαν στο Ειδικό Δικαστήριο πρωθυπουργό και υπουργούς.

Οι κανόνες στους οποίους στηρίχθηκαν οι τότε παραπομπές περιλαμβάνονταν σε
σχεδόν όλα τα Συντάγματα του περασμένου αιώνα. Μία συζήτηση για την ποινική
ευθύνη μελών της κυβερνήσεως δεν μπορεί παρά να στηριχθεί στην εμπειρία της
περιόδου 1989-1992.

Τρισάθλια

Γ.-Α. Μαγκάκης: Με τις προτεινόμενες αλλαγές καταργείται ο χρεοκοπημένος θεσμός των κατηγόρων-βουλευτών, αλλά ­ ατυχώς ­ διατηρείται η ειδική αρμοδιότητα ενός Ειδικού Δικαστηρίου…

«Η ισχύουσα ρύθμιση του θεσμού της ποινικής ευθύνης υπουργών είναι, ως
γνωστόν, τρισάθλια», παρατηρεί ο καθηγητής και πρώην υπουργός κ. Γεώργιος
Αλέξανδρος Μαγκάκης. Και διευκρινίζει: «Αυτό δεν είναι γνώμη. Είναι οδυνηρή
ιστορική εμπειρία. Δεν έχουμε παρά να θυμηθούμε την περιπέτεια του 1988-89 και
πόσο κόστισε στον πολιτικό μας βίο».

Η Βουλή, στο πλαίσιο της αναθεώρησης του Συντάγματος, συζητεί σήμερα την
αντικατάσταση του σχετικού άρθρου με νέες ρυθμίσεις που επιδιώκεται να
«θεραπεύσουν» τις ατέλειες, να καλύψουν τα κενά, τα αξιοποιήσουν την εμπειρία,
να ανταποκριθούν στην ανάγκη ενός ευνομούμενου κράτους.

Ο εισηγητής της πλειοψηφίας υποστηρίζει ότι τρεις είναι οι τομές που επιφέρει
η προτεινόμενη νέα ρύθμιση:

* Συγκρότηση του Ειδικού Δικαστηρίου με τη συμμετοχή μελών του Αρείου Πάγου
και μελών του Συμβουλίου της Επικρατείας.

* Συγκρότηση δικαστικού συμβουλίου αρμοδίου να εκδίδει ακόμη και βούλευμα
απαλλακτικό.

* Κατάργηση του θεσμού των κατηγόρων-βουλευτών (σ.σ.: θεσμός που δεν
προβλεπόταν στο Σύνταγμα αλλά στον κοινό περί ευθύνης υπουργών νόμο).

Από την άλλη πλευρά η αντιπολίτευση διατυπώνει τις δικές της προτάσεις που
εστιάζονται στη συμμετοχή εισαγγελικού λειτουργού στο Ειδικό Δικαστήριο.
Διατυπώνει επιφυλάξεις για τις δύο ψηφοφορίες ­ με διαφορετικές πλειοψηφίες η
κάθε μία ­ ώστε να γίνει παραπομπή μελών της κυβέρνησης και διαφωνεί με τη
συμμετοχή δικαστών του Συμβουλίου της Επικρατείας (διοικητικών δικαστών) στη
σύνθεση του Ειδικού Δικαστηρίου.

Διστακτικά

Ωστόσο το κεφάλαιο της ποινικής ευθύνης υπουργών δεν φαίνεται να είναι τόσο
απλό καθώς οι απόψεις που διατυπώνονται είναι ποικίλες και διάφορες ακόμη και
στη βάση της δίωξης ενός πρώην μέλους της κυβερνήσεως.

«Σήμερα επιχειρείται μία διόρθωση», μας λέει ο κ. Μαγκάκης, «η οποία όμως
είναι, δυστυχώς, πολύ διστακτική. Διατηρεί, ατυχώς, την ειδική αρμοδιότητα
ενός Ειδικού Δικαστηρίου και κάνει μόνο ορισμένες βελτιώσεις. Σωστές αλλά
λίγες. Δηλαδή, καταργεί τον χρεοκοπημένο θεσμό των κατηγόρων – βουλευτών.

Δεύτερον, δημιουργεί ένα δικαστικό συμβούλιο που θα μπορεί να εκδώσει ένα
απαλλακτικό ή παραπεμπτικό βούλευμα και τρίτον προσθέτει στα μέλη του Ε.Δ. και
συμβούλους Επικρατείας. Βελτιώνει τα πράγματα αλλά δεν γιατρεύει την πληγή. Η
πληγή είναι ότι υπάρχει Ειδικό Δικαστήριο για τους υπουργούς ενώ η δημοκρατική
λογική λέει ότι και οι υπουργοί πρέπει να λογοδοτούν όπως και οι απλοί
πολίτες. Αλλιώς απολαύουν ποινικού προνομίου που είναι από κάθε άποψη
απαράδεκτο».

Με άδεια

-Ποια ρύθμιση θα ήταν προσφορότερη;

Να προβλέπεται μία σαφής αλλά αυστηρή διαδικασία στη Βουλή η οποία να δίνει
την άδεια για να ασκηθεί η ποινική δίωξη και να αποφεύγονται έτσι οι
ταλαιπωρίες και οι διαδικασίες με βάση άστοχες ή και κακόβουλες ή και
συκοφαντικές καταγγελίες. Το δε δικαστήριο να είναι δικαστήριο της τακτικής
Δικαιοσύνης. Απλώς να είναι ανωτέρου βαθμού. Αυτό είναι μία λύση που
ικανοποιεί το αίσθημα δικαίου. Προστατεύει βέβαια και την πολιτική ζωή από
κακοποιήσεις μέσω της Δικαιοσύνης. Μία τέτοια «τολμηρή λύση» ενδείκνυται
περισσότερο λόγω της τραυματικής εμπειρίας που είχαμε από το «βρώμικο 89».

Αρ. Οικονομίδης: Η ουσία έγκειται στο ερώτημα κατά πόσον οι πολιτικοί αποδέχονται να υπαχθούν τα όποια ανομήματά τους στην αποκλειστική δικαιοδοσία της Δικαιοσύνης…

Στο σημείο αυτό τη σκυτάλη παίρνει ο δικηγόρος κ. Αριστείδης Οικονομίδης, ο
οποίος ως συνήγορος υπεράσπισης στην υπόθεση της Τράπεζας Κρήτης στο Ειδικό
Δικαστήριο είχε τη δυνατότητα να μελετήσει τις αδυναμίες τους ισχύοντος
συστήματος. «Οι προτεινόμενες τροποποιήσεις του άρθρου 86 του Συντάγματος περί
ευθύνης υπουργών, ελάχιστα θίγουν τον πυρήνα του προβλήματος, περιοριζόμενες
κυρίως σε διαδικαστικά θέματα που και αυτών η αντιμετώπιση δεν είναι η πλέον
επιτυχής», σημειώνει.«Η ουσία του προβλήματος έγκειται στο ερώτημα κατά πόσον
οι πολιτικοί αποδέχονται να υπαχθούν, τα όποια ανομήματά τους, στην
αποκλειστική δικαιοδοσία της Δικαιοσύνης. Τόσο όμως από τις υφιστάμενες
διατάξεις περί ασυλίας βουλευτών όσο και από τις προτεινόμενες ρυθμίσεις,
προδίδεται η άρνηση αποδοχής μιας τέτοιας λύσης».

Το ’89

Και συνεχίζει με αναφορά στην εμπειρία του 1989: «Η πικρή εμπειρία του 1989
ανέδειξε για μία ακόμη φορά την αναγκαιότητα διακρίσεως των εξουσιών και την
ακαταλληλότητα των πολιτικών να διαδραματίζουν ρόλο δικαστή. Είδαμε τότε το
φαινόμενο να επιλύονται αμιγώς νομικά προβλήματα με… κομματική πειθαρχία (!)
χωρίς την ευαισθησία εκείνη που επιβάλλει το δικαστικό λειτούργημα. Είχε γίνει
τότε φανερό ότι τόσο εκείνοι που ψήφισαν υπέρ της παραπομπής όσο και οι άλλοι
που την καταψήφισαν, λειτούργησαν περισσότερο με σκοπιμότητα παρά με νομική
σκέψη, όταν η Δικαιοσύνη, κατά τεκμήριο, λειτουργεί με γνώμονα τη νομιμότητα
και όχι τη σκοπιμότητα. Αυτή είναι η πεμπτουσία του δικαιϊκού μας συστήματος.
Το να είναι ο δικαστής “νους άνευ ορέξεων”, όπως τον θέλει ο Αριστοτέλης,
είναι θείον. Το να είναι νους μετά ορέξεων είναι ανθρώπινο, αλλά το να
υπάρχουν πολιτικές ορέξεις άνευ δικανικού νοός, είναι κάτι απαράδεκτο».

Η Δικαιοσύνη

Ο κ. Οικονομίδης υιοθετεί την άποψη του προλαλήσαντος καθηγητή κ. Μαγκάκη,
σύμφωνα με την οποία «η άσκηση ποινικής δίωξης, η παραπομπή και η εκδίκαση των
όποιων ανομημάτων θα πρέπει να ανήκει αποκλειστικά και μόνο στη δικαιοδοσία
της Δικαιοσύνης, η οποία να λειτουργεί με αυξημένες εγγυήσεις που θα απέκλειαν
να κινείται κι αυτή με σκοπιμότητες».

Κων. Χρυσόγονος: Σκοπιμότερο θα ήταν μάλλον να ανατεθεί η κίνηση της διαδικασίας στις αρμόδιες εισαγγελικές αρχές…

Την αντίθεσή του προς την αποκλειστική αρμοδιότητα της Βουλής να ασκεί δίωξη
κατά όσων διατελούν ή διατέλεσαν υπουργοί για ποινικά αδικήματα κατά την
άσκηση των καθηκόντων τους διατυπώνει και ο αναπληρωτής καθηγητής
Συνταγματικού Δικαίου κ. Κώστας Χρυσόγονος, οποίος επισημαίνει ότι
«σκοπιμότερο μάλλον θα ήταν να ανατεθεί η κίνηση της διαδικασίας στις αρμόδιες
εισαγγελικές αρχές, οι οποίες θα υποβάλλουν στη Βουλή αίτηση να τους
παρασχεθεί άδεια ποινικής δίωξης μέλους της κυβερνήσεως ή υφυπουργού, εφόσον
κρίνουν ότι συντρέχει περίπτωση. Μια περαιτέρω εγγύηση θα ήταν η ανάθεση της
σχετικής αρμοδιότητας σε ανώτατο εισαγγελικό λειτουργό, ύστερα ενδεχομένως από
τήρηση συγκεκριμένης προδικασίας. Θα πρέπει εξάλλου να σημειωθεί ότι η εξαρχής
“πολιτικοποίηση” της διαδικασίας καταλογισμού ποινικών ευθυνών στους
υπουργούς, δηλαδή η έναρξή της με απόφαση πολιτικού οργάνου, αποτελεί αρχαϊκό
στοιχείο του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος, που φαίνεται να υποχωρεί τα
τελευταία χρόνια στον ευρωπαϊκό χώρο».

Κίνδυνος για «αντιφατικές αποφάσεις» και «ασύδοτη ασυλία των πολιτικών»

Η πλειοψηφία βάσει της οποίας θα γίνεται η παραπομπή από τη Βουλή και η
υποχρεωτική συμπαραπομπή των συμμετόχων στο Ειδικό Δικαστήριο αποτελούν σημεία
αιχμής για τη συζήτηση των υπό αναθεώρηση διατάξεων. Και τούτο γιατί οι
απόψεις διίστανται.

Και ας αρχίσουμε από το δεύτερο ζήτημα: «Η υπαγωγή και των συμμετόχων στην
αποκλειστική αρμοδιότητα της Βουλής και του Ειδικού Δικαστηρίου οδηγεί σε
πρακτικό αδιέξοδο», υποστηρίζει ο κ. Χρυσόγονος και εξηγεί: «Τούτο έγινε
εμφανές για πρώτη το 1917, όταν για να μπορέσουν να εκδικασθούν οι κατηγορίες
για τα “Νοεμβριανά” του 1916 (πολύνεκρα επεισόδια εις βάρος οπαδών της
βενιζελικής παράταξης) κατά μελών της κυβέρνησης Σκουλούδη τροποποιήθηκε ο ν.
ΦΠΣΤ’/1877.

Οι συμμέτοχοι

Ειδικότερα, επειδή η υποχρεωτική, κατά το άρθρο 80 Συντ. 1911, εκτός των
υπουργών και του πλήθους των συμμετόχων θα καθιστούσε πρακτικά σχεδόν αδύνατη
τη διεξαγωγή της δίκης, ψηφίστηκε ο ν. 871/1917 και η συμπαραπομπή των
συμμετόχων κατέστη δυνητική για τη Βουλή. Στις περιπτώσεις αυτές των πολλών
συμμετόχων ή και περίπλοκων υποθέσεων η εξ αντικειμένου αδυναμία συμπαραπομπής
οδηγεί στην αυτόματη απαλλαγή και ατιμωρησία των συμμετόχων. Κάτι τέτοιο
φαίνεται όμως να αποτελεί μείζον κακό σε σχέση με τον κίνδυνο έκδοσης
αντιφατικών αποφάσεων σε περίπτωση διαχωρισμού της δίκης. Συνεπώς η
σκοπιμότερη λύση θα ήταν ίσως να δοθεί απλώς στη Βουλή η δυνατότητα να ορίσει
(ή μη) όταν ασκεί δίωξη, ότι η αρμοδιότητα του Ειδικού Δικαστηρίου θα
εκτείνεται και στους συμμετόχους».

Τον κίνδυνο έκδοσης αντιφατικών αποφάσεων με τον διαχωρισμό των μελών της
κυβέρνησης από τους συμμετόχους επισημαίνει και ο καθηγητής Ποινικού Δικαίου
κ. Χρ. Μυλωνόπουλος, ο οποίος αναφέρεται στον «ελοχεύοντα κίνδυνο να υπάρξουν
αντιφατικές εκτιμήσεις», ιδιαίτερα «αν ο υπουργός που κατηγορήθηκε ασκήσει το
κατά το Σύνταγμα δικαίωμά του και ζητήσει τη σύσταση ειδικής επιτροπής από
βουλευτές και ανώτατους δικαστικούς λειτουργούς για τον έλεγχο της κατηγορίας,
εφόσον η εναντίον του διαδικασία δεν περατώθηκε για οποιονδήποτε λόγο,
συμπεριλαμβανομένης και της παραγραφής. Στην περίπτωση αυτή είναι δυνατόν οι
συμμέτοχοι να κριθούν ένοχοι από τα κοινά ποινικά δικαστήρια και ο υπουργός
αθώος από την ειδική επιτροπή, ενώ δεν αποκλείεται και το αντίστροφο».

Ως παροχή ασυλίας εκτιμά πως θα λειτουργήσει η αποκλειστική αρμοδιότητα της
Βουλής να ασκεί δίωξη και κατά των συμμετόχων ο δικηγόρος κ. Οικονομίδης.

Αντ. Βγόντζας: Υπάρχει ο κίνδυνος να μετατραπούν οι διαδικαστικές εγγυήσεις σε έναν πλατύ μηχανισμό διαρκούς και ασύδοτης ασυλίας των πολιτικών…

Αλλά για κίνδυνο ασύδοτης ασυλίας των πολιτικών κάνει λόγο ο δικηγόρος κ.
Αντώνης Βγόντζας, ο οποίος τονίζει ιδιαίτερα: «Πολύ δύσκολα θα μπορούσε ένας
τρίτος να αμφισβητήσει τον ορθό προσανατολισμό του συνταγματικού νομοθέτη στην
κατάστρωση ενός νέου άρθρου 86. Από την άλλη, είναι ορατός ένας πολύ μεγάλος
κίνδυνος. Να μετατραπούν οι διαδικαστικές εγγυήσεις σε ένα πλατύ μηχανισμό
διαρκούς και ασύδοτης ασυλίας των πολιτικών. Η απαίτηση αυξημένων πλειοψηφιών,
πιο γενικά, ως εγγύηση ευρύτερων συναινέσεων έχει κατά κανόνα λειτουργήσει
εκβιαστικά σε βάρος της ομαλής ροής του πολιτεύματος. Επιπρόσθετα, η διοίκηση
στον τόπο μας δεν έχει κανένα “τεκμήριο αθωότητας”. Αρκεί να παρατηρήσει
κανείς το ποσοστό των διοικητικών πράξεων που ακυρώνονται κάθε χρόνο από το
Συμβούλιο της Επικρατείας και τα τακτικά διοικητικά δικαστήρια».

Η κοινωνία

Στο ερώτημα πώς θα έπρεπε να αντιμετωπισθεί το όλο ζήτημα ο κ. Βγόντζας
αναφέρει: “Το ζήτημα της έρευνας της ποινικής ευθύνης των πολιτικών ξεπερνά το
ένα ή το άλλο τεχνικό περιεχόμενο μίας συνταγματικής διάταξης. Είναι καθαρά
θέμα νομικού πολιτισμού. Που δεν εντοπίζεται μόνο στον τρόπο συμπεριφοράς
συνολικά της πολιτείας (στην οποία θεμελιώδεις λειτουργίες είναι και η της
δικαιοδοτικής και η της εκτελεστικής εξουσίας). Αφορά το σύνολο της κοινωνίας
(όχι μονάχα της “κοινωνίας των πολιτών”) αλλά και των οργανωμένων
κοινωνικοοικονομικών δυνάμεων που ουσιαστικά αυτές καθορίζουν το πλαίσιο της
πολιτικής αντιπαράθεσης. Στο 1989 υπήρξε η θεσμική πολιτική και ιστορική
ανάγκη αντιμετώπισης ενός υπαρκτού σκανδάλου. Η διαδικασία όμως εκτράπηκε και
μάλιστα σε τέτοιο σημείο, ώστε το υπαρκτό σκάνδαλο ουσιαστικά να εγκαταλειφθεί
και να υποκατασταθεί στη θέση του η περιφορά αηδών πάμπερς. Και μαζί του
εγκαταλείφθηκε και ο στοιχειώδης νομικός πολιτισμός».