ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Για την αγάπη των Ελληνικών

Τις ημέρες των εορτών μού δόθηκε η ευκαιρία να διαβάσω ένα βιβλίο των
Εκδόσεων Bayard, με τίτλο «Pour l’ amour du grec» («Για την αγάπη των
ελληνικών»). Πρόκειται για μια παρουσίαση κειμένων που επέλεξαν προσωπικότητες
των γραμμάτων και των τεχνών, ανάμνηση από το μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών στα
σχολικά τους χρόνια.

Στην «άσκηση» συμμετέχουν επίσης μαθητές και σπουδαστές, για να εκτιμηθούν από
τις επιλογές και τα σχόλιά τους οι διαφοροποιήσεις στην προσέγγιση των
κειμένων.

Την ιδέα της εκδότριας πραγματοποίησε η Jacqueline de Romilly, αφιερωμένη στη
διδασκαλία και την έρευνα των ελληνικών γραμμάτων. Την έκδοση στήριξε επίσης ο
Jean Pierre Vernant, γνωστός για τις μελέτες του που αναφέρονται στην
κοινωνιολογία, την ανθρωπολογία και τη συγκριτική ιστορία των θρησκειών. Οι
σχέσεις του με την Ελλάδα οδηγούν στην εφηβεία του, τότε που για πρώτη φορά
αντίκρυσε άφωνος το ηλιοβασίλεμα πάνω στην Ακρόπολη: «Τα αρχαία
κείμενα, σαν ηχώ, φώτιζαν από τότε τις εμπειρίες μου και τους
έδιναν νόημα», γράφει στον επίλογο του βιβλίου.

Δεν είμαι αρμόδια για το θέμα της διδασκαλίας των Αρχαίων Ελληνικών που έχει
απασχολήσει ειδικούς και έμπειρους επιστήμονες, θα ήθελα απλώς να επισημάνω
ότι η έκδοση αυτή αποδεικνύει τις δυνατότητες που παρέχει μια φωτισμένη
διδασκαλία, πέρα από την καίρια σημασία του προγράμματος σπουδών. Είναι
προφανές ότι οι μνήμες από την πρώτη επαφή με την ελληνική γλώσσα γαλλόφωνων
μαθητών, και αυτό έχει σημασία, οδηγούν σίγουρα σε δασκάλους που καταφέρνουν
να κινητοποιήσουν την ευαισθησία των παιδιών.

Ξεχωρίζοντας το ουσιώδες, αναδεικνύουν ένα αντικείμενο διδασκαλίας που
ταυτίζεται με την καταγωγή τής πνευματικής υπόστασης του ανθρώπου. Με αυτήν
την αφορμή, αναλογίζομαι την αντίστοιχη δική μου μακρινή σχέση με τα Αρχαία
Ελληνικά. Ο καθηγητής μας των Αρχαίων ­ τον θυμάμαι ακόμα με συγκίνηση ­
ξεχώριζε από το σύνολο της διδακτέας ύλης μερικά αποσπάσματα και με τον δικό
του μοναδικό τρόπο φώτιζε τη δομή και το νόημά τους. Μέσα από αυτά τα
επιλεγμένα με προσοχή κείμενα αναγνωρίζαμε συμπυκνωμένο το ποιητικό δυναμικό
τού συνόλου.

Η παλινδρομική κίνηση από το μέρος στο όλον, από την οργανικά ενταγμένη
λεπτομέρεια σε ολόκληρο το κείμενο ήταν στην πρώτη αυτή προσέγγιση με τους
αρχαίους συγγραφείς μια εμπειρία που σημάδεψε αργότερα τη σχέση μου με την
αρχιτεκτονική και τη συνθετική διαδικασία. Η σχέση της Γραμματικής και του
Συντακτικού με την ουσία του κειμένου, αλλά και οι παραβάσεις των κανόνων, με
οδήγησαν ύστερα από χρόνια σε συμπεράσματα σχετικά με τη διαχείριση του χώρου.

Συνειδητοποίησα ότι τα δομικά αυτά χαρακτηριστικά που στηρίζουν την κατασκευή,
ομοούσια με το ποιητικό δυναμικό του κειμένου, όταν απομονώνονται αποτελούν
κομμένα μέλη ενός άψυχου σώματος. Αναρωτιέμαι από τότε για την καταγωγή της
λέξης κείμενο, που παραπέμπει σε μια μονιμότητα και ταυτόχρονα σε μια εφήμερη
και πολλαπλή ανάγνωσή του. Σαν ένα οικοδόμημα το κείμενο εκτείνεται στη γη και
κοιτάζει τον ουρανό, στέκει εκεί και περιμένει τους κατοίκους-αναγνώστες του.
Λέξη-κλειδί για το κείμενο-οικοδόμημα είναι το ύφος, που παραπέμπει στην
ύφανση, στην πλοκή, στους τρόπους και στους δρόμους που ανοίγει η κάθε
αφήγηση. Στις σιωπές ­ τα αφόρητα φορτισμένα κενά ­ και τα σιωπηλά πλήρη.

Αναρωτιέμαι με ποιες άραγε διαδρομές της μνήμης έχουν χαραχτεί στη μνήμη μου
μερικά από τα αποσπάσματα που αποστηθίζαμε τότε, με την προτροπή του δασκάλου
μας. Ανάμεσα σε αυτά, το χορικό από την «Αντιγόνη» του Σοφοκλή ­ ωδή στον ήλιο
που ανατέλλει. Αρχίζει έτσι:

«Ακτίς αελίου τω κάλλιστω/επταπύλω φανέν Θήβα των προτέρων φάος,
Εφάνθης ποτ’ ω χρυσέας αμέρας βλέφαρον, Διρκαί-ων υπέρ
ρεέθρων μολούσα…» (1)

Το φως διαδέχεται το σκοτάδι, μια ακόμα ημέρα ανατέλλει. Σ’ αυτή τη μοναδική
στιγμή της ανατολής, χωράει η ιστορία της φύσης και της πόλης. «Εφάνθης
ποτ’: Ανυπομονησία, ελπίδα, προμήνυμα συμφοράς. Η ημέρα βάφεται
χρυσαφένια, πολύτιμη, το χρώμα παρηγορεί. Το βλέμμα του ήλιου διασταυρώνεται
με την προσμονή και την τρυφερότητα των ανθρώπων που καμαρώνουν την πόλη τους
καθώς υποδέχεται από το βάθος του χρόνου την κάθε αυγή με τις άπειρες
παραλλαγές, όταν ο ήλιος ­ μάτι της χρυσής ημέρας ­ κοιτάει από ψηλά τη φύση,
την πόλη και τους θνητούς.

Έως πότε θα επιμένουμε να αγαπάμε την πόλη, την κάθε πόλη, που το κείμενό της
υφαίνεται από τη χαρά και την απελπισία των κατοίκων της. Αναρωτιέμαι για την
τύχη της κάθε φορά που οι ισχυροί της γης, με τις εμμονές και τις πλάνες τους,
διαχειρίζονται με αλαζονεία ό,τι πιο πολύτιμο χαρακτηρίζει την ανθρώπινη
κοινότητα: την πόλη, την πόλη μας. Για μια ακόμη φορά, η επικαιρότητα
καθρεπτίζεται στην «Αντιγόνη» του Σοφοκλή…

(1) Αχτίδα του ήλιου ποτέ πριν δεν σε είδαμε στην επτάπυλη/Θήβα να ρίχνεις
πιο όμορφο φως.

Μάτι μου της μαλαματένιας μέρας απάνω /απ’ τα νερά της Δίρκης ήρθες πια, πρόβαλες

Αντιγόνη Σοφοκλέους, μετάφραση Ν. Παναγιωτόπουλος

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.