Το Πανεπιστήμιο ως θεσμός συντηρεί, ενσωματώνει, καθιερώνει και αναμορφώνει
μια πολιτιστική κληρονομιά γνώσεων, ιδεών και αξιών. Στην πορεία του, την
κληρονομιά αυτή την εμπλουτίζει με βάση την αναζήτηση και την έρευνα.


Η μεγάλη αλλαγή στον θεσμό-Πανεπιστήμιο έγινε με τη μεταρρύθμιση του Humboldt.
Στη φιλοσοφία του μεταρρυθμιστή του, το Πανεπιστήμιο δεν μπορούσε να έχει ως
άμεσο προορισμό την επαγγελματική κατάρτιση αλλά ως έμμεσο, με τη δημιουργία
ατόμων με δυνατότητες αφομοίωσης και παραγωγής νέας γνώσης.


Είναι γεγονός χωρίς αμφισβήτηση ότι στις σημερινές συνθήκες υπάρχει μια έντονη
πίεση που ωθεί την προσαρμογή της εκπαίδευσης και της έρευνας στις
οικονομικές, τεχνικές, διοικητικές ανάγκες της στιγμής, στην προσαρμογή στις
τελευταίες μεθόδους και στις τελευταίες συνταγές της αγοράς, στη μείωση της
γενικής παιδείας, στην περιθωριοποίηση της κλασικής κουλτούρας. Πάντα όμως,
στη ζωή και την ιστορία, η τυφλή προσαρμογή σε δεδομένες συνθήκες δεν υπήρξε
σημείο ικμάδας...


Το Πανεπιστήμιο δεν μπορεί παρά να προσαρμοστεί στις ανάγκες της
διαμορφούμενης κοινωνίας και μαζί να επιτελέσει ταυτόχρονα τη διαχρονική του
αποστολή, δηλαδή της διατήρησης, της μετάδοσης και του εμπλουτισμού μιας
πολιτισμικής κληρονομιάς. Η μεταρρύθμισή του όμως δεν πρέπει να περιοριστεί σ'
έναν εκδημοκρατισμό της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης και σε μια αύξηση του
αριθμού των φοιτητών. Στις μέρες μας είναι αναγκαία μια μεταρρύθμιση που θα
στοχεύει στην οργάνωση της γνώσης, δηλαδή στη δημιουργία σκεπτόμενων πολιτών.
Η αναδιοργάνωση των ακαδημαϊκών μονάδων θα ευνοήσει την αλληλεπίδραση για
παραγωγή νέας γνώσης και τη μεταρρύθμιση της σκέψης. Στις αναγκαίες αλλαγές
πρέπει να λαμβάνονται υπόψη παράγοντες που επιτρέπουν τις επικοινωνίες μεταξύ
των ανθρωπο-κοινωνικών επιστημών και των επιστημών της φύσης. Πρέπει να
σημειωθεί ότι οι φυσικές επιστήμες διαλύουν την πολυπλοκότητα των φαινομένων
για να αποκαλύψουν την απλότητα που κρύβει η πραγματικότητα, ενώ, για
παράδειγμα, η λογοτεχνία αποκαλύπτει την ανθρώπινη πολυπλοκότητα που κρύβεται
πίσω από φαινομενικά απλές καταστάσεις.


Ο μελλοντικός πολίτης, πριν βαδίσει προς την εξειδίκευση, θα πρέπει να
εμβαπτιστεί στον ανθρωπισμό. Αυτός μας δείχνει ότι ένας τρόπος σκέψης ικανός
να συνδέσει ξεχωριστές γνώσεις είναι επίσης ικανός να επεκταθεί σε μια ηθική
της σύνδεσης και της αλληλεγγύης μεταξύ των ανθρώπων. Μια σκέψη που μπορεί να
μην κλείνεται στο τοπικό και το συγκεκριμένο, αλλά που αντιλαμβάνεται τα
σύνολα, θα ήταν ικανή να ευνοήσει την έννοια της υπευθυνότητας και εκείνη της
ιδιότητας του πολίτη. Η μεταρρύθμιση της σκέψης θα έχει λοιπόν υπαρξιακές
ηθικές και πολιτικές συνέπειες. Άλλωστε, το Πανεπιστήμιο πρέπει να
υπερασπίζεται την προτεραιότητα της αλήθειας έναντι της σκοπιμότητας, την
ηθική της γνώσης, την αυτονομία της συνείδησης...


Σήμερα τα προβλήματα της παιδείας τείνουν να αναχθούν σε ποσοτικούς όρους:
«περισσότερες πιστώσεις, περισσότερο ανθρώπινο δυναμικό, λιγότεροι
περιορισμοί, λιγότερη ύλη...». Είναι γεγονός ότι απαιτούνται προσαρμογές
ευελιξίας, ελάφρυνσης, εξοπλισμού... αυτές οι αλλαγές όμως από μόνες τους δεν
οδηγούν στην αναγκαία μεταρρύθμιση. Πρέπει να γίνει σαφές ότι για να
μεταρρυθμίσουμε την εκπαίδευση πρέπει να μεταρρυθμίσουμε τα πνεύματα και
αντίστροφα. Μια τέτοια προοπτική έχει δυστυχώς αντιστάσεις. Η τεράστια μηχανή
της παιδείας είναι ανελαστική, ανθεκτική, σκληρή, γραφειοκρατική. Πολλοί
διδάσκοντες έχουν βολευτεί στις συνήθειες και τις κλαδικές τους εξουσίες και
δεν μπορούν να αντιληφθούν τις προκλήσεις.


Στην πορεία για μια μεταρρύθμιση πρέπει να ξαναθυμηθούμε ότι η εκπαίδευση
είναι αποστολή, γεγονός που προϋποθέτει πίστη για την κουλτούρα και πίστη για
τις δυνατότητες του ανθρώπινου πνεύματος. Η αποστολή είναι λοιπόν πολύ υψηλή
και δύσκολη υπόθεση, αφού προϋποθέτει συνύπαρξη τέχνης, πίστης και αγάπης.
Εκεί που δεν υπάρχει αγάπη, υπάρχουν μόνο προβλήματα καριέρας και χρημάτων για
τον διδάσκοντα και πλήξης για τον διδασκόμενο.


Το διαμορφούμενο διεθνές περιβάλλον υποχρεώνει τις ηγεσίες των Πανεπιστημίων
να κάνουν την αυτοκριτική τους και να εισηγηθούν με πειστικό τρόπο στην
πολιτική ηγεσία της χώρας τις επιβαλλόμενες αλλαγές που θα ενισχύουν το κύρος
του θεσμού και μαζί θα δημιουργούν αισιοδοξία για το μέλλον της κοινωνίας μας.


Η μεταρρύθμιση της σκέψης, στο περιβάλλον της παγκοσμιοποίησης, είναι
επιβεβλημένη γιατί πρέπει να διαμορφωθούν εκείνες οι συνθήκες που θα μας
βοηθήσουν να απαλλαγούμε από τις βαρβαρότητές μας.


Ο καθηγητής Χρήστος Β. Μασσαλάς είναι πρύτανης του Πανεπιστημίου
Ιωαννίνων.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από