Ρaul Samuelson Βόμβα για την οικονομία μια μίνι ύφεση στις ΗΠΑ

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

Οι συνθήκες στην οικονομία αλλάζουν με θεαματικούς και απρόβλεπτους τρόπους.
Από το 1993 έως το 2000 ο Αμερικανός πρόεδρος Μπιλ Κλίντον είδε την
αμερικανική οικονομία να απογειώνεται. Και η αμερικανική αύξηση της
κατανάλωσης και των επενδύσεων λειτούργησε απορροφητικά για τις εξαγωγές της
Ασίας, της Ευρώπης και της Λατινικής Αμερικής βοηθώντας τις να ανακάμψουν από
τον χρηματοπιστωτικό πανικό της περιόδου 1997-98.

Η οικονομική ευημερία της περιόδου διακυβέρνησης Κλίντον «φούσκωσε» τις
χρηματιστηριακές υπεραξίες για τους εύπορους Αμερικανούς και για τους
εργαζομένους μέσω των συμμετοχών τους στα συνταξιοδοτικά ασφαλιστικά
προγράμματα. Η Γουώλ Στρητ χαροποιήθηκε ιδιαίτερα από τη συζήτηση περί «Νέας
Οικονομίας», με την οποία θα καταργούσε τους παραδοσιακούς οικονομικούς
κύκλους και θα αποκτούσε ανοσία από την υπερθέρμανση των πληθωριστικών πιέσεων
λόγω του θαύματος αύξησης της παραγωγικότητας στην τεχνολογία, τις
τηλεπικοινωνίες και το ηλεκτρονικό εμπόριο.

Ακόμη και ο «αλάνθαστος» Άλαν Γκρίνσπαν, πρόεδρος της Ομοσπονδιακής Τράπεζας
των Ηνωμένων Πολιτειών, δύο φορές μπήκε στον πειρασμό να πιστέψει ότι η θεωρία
περί Νέας Οικονομίας είχε βάση.

Έτσι ήταν τα πράγματα στις αρχές Νοεμβρίου όταν ο ρεπουμπλικάνος Τζορτζ Μπους
εξελέγη πρόεδρος με μικρή πλειοψηφία εκλεκτόρων. Τώρα, λίγες μόλις ημέρες
προτού ο Μπους αναλάβει τα καθήκοντά του, η κατάσταση έχει αλλάξει άρδην. Η
φούσκα στη Γουώλ Στρήτ έχει εκραγεί, τόσο για τις μετοχές των εταιρειών της
Νέας Οικονομίας όσο και για τις συμβατικές μετοχές μπλου τσιπς. Πολλοί
εκατομμυριούχοι είδαν τον όγκο του πλούτου τους να ψαλιδίζεται.

Κλαδική ύφεση

Η πτώση στη Γουώλ Στρητ επηρεάζει την οικονομία και αντίστροφα. Ο κλάδος
μεταποίησης της αμερικανικής οικονομίας συρρικνώνεται τόσο σε απασχόληση όσο
και σε κέρδη ­ πρόκειται για μια ξεκάθαρη κλαδική ύφεση το τέταρτο τρίμηνο του
2000. Τόσο η παραγωγή αυτοκινήτων όσο και οι πωλήσεις αναμένεται να
συρρικνωθούν ακόμη περισσότερο. Πιέσεις δέχεται και ο κλάδος κατασκευών. Οι
απολύσεις, κάποιες από αυτές μόνιμες, πολλαπλασιάζονται.

Μήπως όλα αυτά αποτελούν τον προάγγελο μιας ύφεσης της αμερικανικής
οικονομίας; Αν αυτή η άποψη αποδειχθεί αληθής, τότε ο υπόλοιπος κόσμος θα
πρέπει να περιμένει ένα ισχυρό πλήγμα στα μέσα και τα τέλη του 2001. Ο λόγος;
Μήπως επειδή οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι η μεγαλύτερη πολιτική και στρατιωτική
δύναμη στον κόσμο; Όχι. Επειδή το αμερικανικό Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν
αποτελεί το ένα τέταρτο του πραγματικού παγκόσμιου οικονομικού προϊόντος. Για
αυτό τον λόγο όταν η αμερικανική οικονομία φταρνίζεται, η παγκόσμια οικονομία
κινδυνεύει να πάθει πνευμονία.

Πώς είναι δυνατόν να συμβούν όλα αυτά τόσο γρήγορα; Οι περισσότερες μεταβολές
από τη μεγέθυνση στη συρρίκνωση είναι αργές και σταδιακές. Τους πρώτους 15
μήνες μετά το χρηματιστηριακό κραχ του Οκτωβρίου του 1929 οι αποκαλούμενοι
ειδικοί παρέμειναν νωθροί, πιστεύοντας ότι η αμερικανική οικονομία βίωνε απλώς
μια ελαφρά ύφεση. Αυτό ήταν ένα θανάσιμο λάθος που έκανε η ομάδα του προέδρου
Χέρμπερτ Χούβερ το 1930.

Στα μέσα του 1937, αντίθετα, η μακρά περίοδος οικονομικής ανάκαμψης μετά την
εφαρμογή της πολιτικής του Νιού Ντιλ από τον πρόεδρο Ρούζβελτ, ξαφνικά
διεκόπη. Ο τότε πρόεδρος της αλυσίδας καταστημάτων λιανικών πωλήσεων Σίαρς
δήλωσε ότι όταν εκείνη την περίοδο πήγε διακοπές στον Καναδά, όλα φαίνονταν
ρόδινα. Όταν επέστρεψε, η κατάσταση ήταν χαώδης. Μέσα σε έναν χρόνο ο δείκτης
βιομηχανικής παραγωγής σημείωσε πτώση 25%!

Τότε και τώρα

Αυτά συνέβησαν τη δεκαετία του 1920. Τώρα διαθέτουμε έναν Γκρίνσπαν στην
κεντρική τράπεζα, ο οποίος αντιδρά πολύ γρήγορα σε αντίθεση με τον δυσκίνητο
διοικητή της κεντρικής τράπεζας της Ιαπωνίας, ο οποίος απέτυχε το 1990 να
αντιμετωπίσει την κατάσταση όταν το χρηματιστήριο του Τόκιο και οι τιμές των
ακινήτων κατέρρευσαν. Ο Γκρίνσπαν έχει ήδη προχωρήσει στη σημαντική μείωση των
επιτοκίων της FED κατά μισή ποσοστιαία μονάδα, από το 6,5% στο 6%.
Παρακολούθησα στις 10 Ιανουαρίου μια εκδήλωση του επενδυτικού οίκου Τσέις –
Τζέι Πι Μόργκαν. Οι οικονομολόγοι του οίκου προεξοφλούν ότι η FED θα
πραγματοποιήσει αυτόν τον μήνα άλλη μια μείωση των επιτοκίων, κατεβάζοντάς τα
στο επίπεδο του 4,5%.

Αν συμφωνείτε με την Τσέις Μόργκαν, τότε πρέπει να παραδεχθείτε ότι η
αμερικανική οικονομία αντιμετωπίζει ήδη μια μίνι ύφεση. Για τα πρώτα δύο
τρίμηνα του 2001 οι οικονομολόγοι του επενδυτικού οίκου προβλέπουν ότι το
αμερικανικό ΑΕΠ θα σημειώσει ετήσιους ρυθμούς ανάπτυξης 1% ή λιγότερο. Και
υπολογίζουν την πιθανότητα μιας πραγματικής οικονομικής ύφεσης ­ δύο συνεχή
τρίμηνα αρνητικών ρυθμών ανάπτυξης ­ στο 35%. Εγώ δεν είμαι ακόμη τόσο
απαισιόδοξος. Αν όμως έχουν δίκιο, ο νέος πρόεδρος, ο Τζώρτζ Μπους, θα πρέπει
να πάρει πολύ πιο κρίσιμες αποφάσεις σε σχέση με αυτές που πήρε ο Μπιλ
Κλίντον.

Η ελπίδα του Μπους για μείωση της φορολογίας κατά ένα τρισεκατομμύριο δολάρια,
που θα ωφελήσει κυρίως τους ευκατάστατους Αμερικανούς δεν είναι ένα καλό όπλο
για τη βραχυπρόθεσμη μακροοικονομική σταθεροποίηση. Ο λόγος; Η κεντρική
τράπεζα του Άλαν Γκρίνσπαν είναι μακράν το πιο ευέλικτο όπλο για την
αντιμετώπιση του προβλήματος, καθώς η Αμερική είναι και ήταν μια
υπερκαταναλωτική κοινωνία, που θα αυξήσει σημαντικά την κατανάλωσή της αν
μειωθεί η φορολογία.

Τα πλήγματα

Υποθέτω ότι η Ιαπωνία θα δεχθεί το ισχυρότερο πλήγμα στην περίπτωση που ο νέος
αιώνας βρει την αμερικανική οικονομία βυθισμένη στην ύφεση. Ωστόσο, πλήγματα
θα δεχθούν η Κίνα, η Κορέα, η ζώνη του ευρώ και η Λατινική Αμερική. Υπάρχουν
μεγάλοι κίνδυνοι όταν οι αναδυόμενες οικονομίες βασίζουν τη μακροοικονομική
τους υγεία στις εξαγωγές προς τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι προειδοποιήσεις έχουν
γίνει.

Επειδή η ευημερία της περιόδου διακυβέρνησης Κλίντον ήταν ευρεία και μεγάλης
διάρκειας, οποιαδήποτε μελλοντική μείωση της κατανάλωσης θα διαρκέσει για
αρκετό καιρό. Η τυπική αμερικανική οικογένεια διαθέτει πλέον περισσότερα από
ένα ακριβά αυτοκίνητα. Αυτό αφήνει την Αμερική, όπως και στην περίοδο
1929-1931, χωρίς όρεξη για ένα καινούργιο αυτοκίνητο. Και αν οι καιροί γίνουν
δύσκολοι, οι Αμερικανοί είναι πολύ πιθανό να κάνουν ό,τι έκαναν οι Ιάπωνες σε
όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του ’90: διατήρηση της κατανάλωσης σε χαμηλά
επίπεδα, ακόμη και αν υπάρχουν οι προοπτικές για μια σημαντική μείωση της
φορολογίας.

Οι επιχειρήσεις

Οι επιχειρήσεις, παράλληλα, έχουν πραγματοποιήσει μεγάλες επενδύσεις και σε
ορισμένες περιπτώσεις υπερεπενδύσεις, που δεν ήταν αναγκαίες. Έτσι, η
αποτελεσματικότητα μείωσης του κόστους δανεισμού από την κεντρική τράπεζα
μπορεί να αποδειχθεί πολύ περιορισμένη ­ όπως συμβαίνει και στην Ιαπωνία από
το 1990 και συνέβη στις Ηνωμένες Πολιτείες την περίοδο της ύφεσης 1929-35 με
τις χιλιάδες χρεοκοπίες τραπεζών και επιχειρήσεων και την αδυναμία των
καταναλωτών να εξυπηρετήσουν τα στεγαστικά δάνεια που είχαν πάρει. Θα είναι
τουλάχιστον ανόητο να προσπαθήσει η FED να ανεβάσει τις τιμές των μετοχών στα
επίπεδα του περασμένου Μαρτίου συνεχίζοντας τις μειώσεις των επιτοκίων.

Τώρα, οι εκ των υστέρων προφήτες έχουν αρχίσει να κατηγορούν τον Άλαν
Γκρίνσπαν για σαδιστικά υπερβολική αύξηση των επιτοκίων. Η ανησυχία μου ήταν
διαφορετική: ότι για πολλά χρόνια ανέχθηκε και ίσως δημιούργησε μια οικονομία
που παρουσίαζε ελλείψεις εργατικού δυναμικού.

Ποιο είναι το πρόβλημα με αυτό; Αν η οικονομία επιστρέψει στην περίοδο
στασιμοπληθωρισμού που αντιμετώπισε ο Πολ Βόλκερ, τότε πρόεδρος της κεντρικής
τράπεζας των ΗΠΑ, θα αναγκαστούμε την περίοδο 2001-2003 να πληρώσουμε την
αύξηση του ΑΕΠ που προκάλεσε η μείωση της ανεργίας. Δεν είναι, ωστόσο, λογικό
να κινδυνολογούμε μιλώντας για τα χειρότερα σενάρια. Ωστόσο, δεν είναι λογικό
να αγνοούμε τους κινδύνους και να είμαστε υπεραισιόδοξοι. Αυτό που όλοι μας
περιμένουμε από την ομάδα του Μπους είναι σταδιακή αύξηση της ετοιμότητας για
την αντιμετώπιση πιθανών προβλημάτων.

(c) Los Angeles Times Syndicate

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης