ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Έφυγε το 2000

Το σημαδιακό έτος 2000 τελείωσε. Όμως, ο καθένας μας αντιμετωπίζει τον
χρόνο διαφορετικά. Ο Νταλί βλέπει στα «λειωμένα ρολόγια» τον χρόνο που λειώνει
σαν μαλακή καραμέλα. Ωστόσο τα χρόνια περνάνε κι εμείς ανήμποροι βλέπουμε «να
σέρνεται το αύριο, το ύστερα, το μετά με το μικρό του βήμα, μέρα με τη μέρα»
(Μάκβεθ, Σαίξπηρ).

Violetta: addio del passato bei sogni…

(αντίο ευτυχισμένα όνειρα του παρελθόντος)

Verdi, Traviata

Όμως τι άλλαξε τον χρόνο που πέρασε; Υπάρχει, κατ’ αρχήν, μια σημαντική
εξέλιξη που αλλάζει δραματικά την έννοια της πολιτικής. Έτσι, η νόσος των
τρελών αγελάδων φέρνει στην επιφάνεια μια καινούργια θεματολογία και
διαπλάσσει μια διαφορετική ταυτότητα του πολιτικού. Ταυτόχρονα η μόλυνση του
νερού και του αέρα αυξάνει τις αλλεργίες μας με την ιατρική, αφού εμπλέκει τον
καθένα μας σε αμυντικούς αγώνες με τον τρόπο της ζωής του και τη διατροφή του.
Με αυτήν την έννοια τα προβλήματα του απόμακρου κόσμου των χημικών ουσιών
αναδύονται με οδυνηρό τρόπο και θέτουν υπαρξιακά προβλήματα. Τα σαιξπηρικά
διλήμματα ποιος και πώς ορίζει τη ζωή γίνονται τα μεγάλα θέματα που
ηλεκτρίζουν τους πάντες.

Αυτή η νέα συμβίωση της φιλοσοφίας και της καθημερινότητας παρουσιάζεται με
έντονο τρόπο στα ζητήματα που θέτει η ιατρική τής αναπαραγωγής και η γενετική
του ανθρώπου. Κάποιοι μιλούν για την πολιτική του life and death politics,
δηλαδή την πολιτική που αφορά τη ζωή και τον θάνατο. Αν λοιπόν τα κόμματα δεν
προσεγγίσουν αυτές τις συνταρακτικές αλλαγές, τότε οι απλοί πολίτες θα
απομακρυνθούν ακόμη περισσότερο από τον αυτόνομο κόσμο των επαγγελματιών της
πολιτικής.

Επιπλέον τα ποσοστά της οικονομικής μεγέθυνσης των ευρωπαϊκών κρατών
διογκώνονται. Παράλληλα όμως διευρύνονται και οι κοινωνικές ανισότητες. Σε
αυτήν τη θλιβερή διαπίστωση καταλήγει και η έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας που
δημοσιεύθηκε στις αρχές Δεκεμβρίου. Οι καινούργιες αντιλήψεις του Krugman και
των άλλων Αμερικανών διανοουμένων που αμφισβητούν τον καθοριστικό ρόλο που
διαδραματίζει η ανταγωνιστικότητα στη σημερινή παγκοσμιοποιημένη οικονομία,
που αμφισβητούν επίσης αν οι μισθοί του Πεκίνου ή των Ινδιών μπορούν να
επηρεάζουν τους υψηλούς μισθούς των Ευρωπαίων, δεν αναιρούν ούτε ακυρώνουν τις
μεγάλες διαφοροποιήσεις στην κατανομή του εισοδήματος που εκκολάπτει σε
διεθνές επίπεδο το ανάλγητο σύστημα της αγοράς και το ανεξέλεγκτο
χρηματιστηριακό κεφάλαιο. Ποιος πολιτικός, αλήθεια, μπορεί να παρηγορήσει
αυτές τις χαρμόσυνες ημέρες τον δυστυχή άνεργο; Ποιος πολιτικός, αλήθεια,
μπορεί να παρηγορήσει «τα παιδιά των φαναριών» που ζητιανεύουν στους δρόμους
μας; Όμως, η Πράγα δεν αποτελεί Σιάτλ και το κίνημα κατά των αρνητικών πλευρών
της παγκοσμιοποίησης δεν μπορεί να εξανεμίζεται σε αδιέξοδους αμυντικούς
αγώνες.

Από την άλλη πλευρά, η φύση καταστρέφεται και η συνδιάσκεψη της Χάγης δεν
έλυσε κανένα πρόβλημα. Κάποτε, ο Marx είχε μιλήσει για τον περίφημο προμηθεϊκό
άνθρωπο που θα έπαιρνε την τύχη στα χέρια του και θα άλλαζε την
πραγματικότητα. Το έμβλημα αυτού του ηρωικού ανθρώπου ήταν η περίφημη απάντηση
του Προμηθέα Δεσμώτη στον Ερμή: «Κρείσσον γαρ οίμαι τήδε λατρεύειν πέτρα ή
πατρί φύναι Ζηνί πιστόν άγγελον» (καλύτερα δεμένος σ’ αυτήν την πέτρα παρά
πειθήνιο όργανο του πατέρα Δία).

Αυτή η προμηθεϊκότητα διοχετεύθηκε, δυστυχώς, στο κυνήγι του κέρδους και η
φύση έγινε ένα εργαλειακό αντικείμενο που «ατιμάσθηκε» πολλές φορές. Έτσι
σήμερα μπορούμε να πούμε ότι το αίτημα του Marx αντιστρέφεται με δραματικό
τρόπο, αφού όλοι ζητούμε να σταματήσει η καταστροφική παρέμβαση των μεγάλων
εταιρειών και των άλλων ρυπογόνων παραγόντων.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το έτος 2000 έφυγε με μια απαισιόδοξη πρόβλεψη. Αν όλοι
οι άνθρωποι που βιώνουν καθημερινά τα ακραία καιρικά φαινόμενα δεν
συγκροτήσουν ένα συστηματικό μέτωπο κατά των ΗΠΑ ­ που αρνούνται να μειώσουν
τη ρυπογόνο συμβολή τους ­ και συνεχίσουν το carpe diem (ας φάμε, ας πιούμε,
αύριο πεθαίνουμε), τότε δυστυχώς θα αναφωνήσουμε πολύ γρήγορα μαζί με τη
Violetta τη θλιμμένη εκείνη φράση, που λέει η ηρωίδα στην πιο συγκινητική άρια
του J. Verdi: «Addio dei passato…», αντίο στο (ευτυχισμένο) παρελθόν!

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.