ΔΡΟΜΟΙ

Οι καθηγητές…

… του κόντεψαν να πάθουν αποπληξία, όταν ο Τζέφρι Χέντερσον πρότεινε για
πρώτη φορά να γράψει τη διατριβή του με θέμα τη χρήση του ασέμνου στις
κωμωδίες του Αριστοφάνη. Ένας από αυτούς του πρότεινε να τη γράψει στα
λατινικά. Ένας άλλος του φώναξε θυμωμένα: «Πώς μπορείς να το κάνεις αυτό στον
Αριστοφάνη;». Κάπου τριάντα χρόνια αργότερα, ο Χέντερσον, που έχει την έδρα
Κλασσικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης, αναλαμβάνει επιμελητής στις
πιο γνωστές μεταφράσεις της κλασσικής φιλολογίας, στη σειρά Loeb του Χάρβαρντ.
Εκείνη η μάχη που είχε δώσει για τη διατριβή του, τώρα του βγαίνει σε καλό.
Γιατί με την ίδια εντιμότητα που τότε τον ενέπνευσε, μένει σήμερα πιστός στο
γράμμα και το πνεύμα του αρχαίου συγγραφέα, όσο και αν είναι αυτό
σκανδαλιάρικο. Ο πρώτος τόμος εκδόθηκε κιόλας τον Νοέμβριο και είναι το πρώτο
βήμα σε μια τεράστια προσπάθεια να ξαναμεταφραστούν τα περίπου 500 βιβλία της
σειράς Loeb.

Τα Loeb…

… από το 1911 που τα εγκαινίασε ο απόφοιτος του Χάρβαρντ James Loeb, έχουν
καθιερωθεί ως η απαραίτητη πηγή για το έργο των αρχαίων, με μεταφράσεις των
κειμένων πλάι στο πρωτότυπο. Όμως, έως τώρα, οι μεταφράσεις σπάνια ήταν
πιστές. «Όταν ξεκίνησε αυτή η βιβλιοθήκη, ήταν παράνομο να μεταφράσει κανείς
κάτι σκανδαλιστικό», εξηγεί ο Χέντερσον. Μπροστά στον κίνδυνο να θεωρήσει
κανείς ότι προσβάλλεται το κοινό περί αιδούς αίσθημα, ολόκληρες παράγραφοι
αρχαίου ελληνικού κειμένου παραλείπονταν – τάχα δεν ήταν αυτό πιο ξεδιάντροπο;
– ή, ακόμη χειρότερα, μεταφράζονταν στα λατινικά- «αποκρυφιστική» γλώσσα για
ένα αποκλειστικό ιερατείο.

Τα νέα Loeb…

… τώρα τα γράφουν όλα σε καθαρά-ξεκάθαρα αγγλικά, χωρίς να παραλείπουν
τίποτα από τη σεξουαλική γλαφυρότητα του πρωτοτύπου. Και φυσικά, τα
καταφέρνουν σε όλα πολύ καλύτερα από την πρώτη έκδοση. Ας πούμε, σε ένα
κομμάτι του Αριστοφάνη που οι πρώτοι μεταφραστές έγραφαν «όσο τους άκουγα να
τραγουδούν, σερνόταν μέσα στην ψυχή μου ένα ευχάριστο, ονειρικό, εκστατικό
γαργάλημα», ο Χέντερσον, με τη δική του εκδοχή, αποφασίζει να μην προδώσει
ούτε τον συγγραφέα ούτε την αλήθεια: «Όσο τους άκουγα, ένιωθα μια φαγούρα να
μου γαργαλάει τον κώλο!». Μπροστά σε τέτοια λόγια, το σοκ θα ήταν μεγάλο για
τους παλιούς, έτσι βυθισμένοι που ήταν στη σεμνότυφη βικτοριανή παράδοση. «Οι
άνθρωποι τότε είχαν μια πολύ στρεβλή αντίληψη για τα πράγματα», λέει ο
Αλεξάντερ Σενς, καθηγητής Κλασσικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Τζορτζτάουν.
«Είχαν τη λανθασμένη εντύπωση πως οι αρχαίοι Έλληνες ήταν κάτι σαν τις
ανώτερες τάξεις στη Βρετανία, όλοι τους αριστοκράτες, που ξημεροβραδιάζονταν
κάνοντας “αγνές” σκέψεις περί κάλλους και περί αληθείας».

Η αλήθεια…

… όμως είναι πως εκείνα τα αρχαία πανηγύρια όπου παίζονταν η «Λυσιστράτη»,
οι «Όρνιθες» και οι «Θεσμοφοριάζουσες» – που, όπως λέει ο Χέντερσον, ποτέ δεν
μεταφράστηκαν σωστά – θα μπορούσαν ακόμη και σήμερα να σκανδαλίσουν πολλά
σύγχρονα ακροατήρια. Πάντως, ο Αριστοφάνης σκανδάλιζε τους αρχαίους Έλληνες
περισσότερο με την πολιτική του σάτιρα και λιγότερο με το σεξ. Η σύγχρονη
«πολιτική ευπρέπεια» κοκκινίζει και αυτή μπροστά στις αριστοφάνειες σατιρικές
αναφορές στους ομοφυλόφιλους ή στα μειωτικά του σχόλια για τους δούλους και
τις γυναίκες. Με την «ευπρέπεια» όμως δεν κάνεις κωμωδία.