Διαστάσεις Το τέλος του πολιτισμού

«Πρέπει να βλέπουμε τη θετική πλευρά των πραγμάτων: όσο υπάρχει πόλεμος, υπάρχει ζωή» (του Αλτάν, από το «Εσπρέσο»)

Ο ένας είναι εμφανώς απαισιόδοξος. «Έχουμε φτάσει στο τέλος ενός πολιτισμού,
κι αυτός που έρχεται δεν μου αρέσει καθόλου», λέει στην Ελ Παΐς ο Ζοζέ
Σαραμάγκου, που το καινούργιο του βιβλίο με τίτλο «Το σπήλαιο» κυκλοφόρησε
στην Πορτογαλία στις 16 Νοεμβρίου, την ημέρα που ο Νομπελίστας συμπλήρωσε τα
78 του χρόνια. «Κάθε μέρα εξαφανίζονται ζωικά είδη, φυτά, γλώσσες,
επαγγέλματα. Οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι. Κάθε
μέρα υπάρχει μια μειοψηφία που ξέρει περισσότερα και μια πλειοψηφία που ξέρει
λιγότερα. Η άγνοια εξαπλώνεται με τρομακτικό τρόπο. Έχουμε ένα μεγάλο πρόβλημα
στην ανακατανομή του πλούτου. Η εκμετάλλευση γίνεται πλέον με διαβολική
λεπτότητα. Σύντομα οι πολυεθνικές θα κυριαρχήσουν πλήρως στον κόσμο. Εκείνες
θα κατασκευάζουν τους πολιτικούς και τα συστήματα που τις βολεύουν. Η πολιτική
θα αποτελεί ένα ακόμη εργαλείο του συστήματος».

Ο άλλος είναι εμφανώς αισιόδοξος. «Όταν τελειώνει ένας πολιτισμός, αρχίζει
ένας άλλος. Έχουν τελειώσει πολλά πράγματα, αλλά υπάρχουν και πολλά που τώρα
αρχίζουν», λέει στην ίδια εφημερίδα ο Κάρλος Φουέντες, έξι χρόνια νεώτερος από
τον Πορτογάλο συνάδελφό του. «Η λεγόμενη παγκοσμιοποίηση έχει πλεονεκτήματα
και μειονεκτήματα. Μια από τις καλές της πλευρές είναι η ροή παραγωγικών
κεφαλαίων. Η ελευθερία του εμπορίου είναι πολύ θετικό πράγμα, μου φαίνεται
τρομερό όμως ότι δεν υπάρχει η ίδια ελευθερία κίνησης για τους ανθρώπους: τα
πράγματα είναι ελεύθερα, οι εργαζόμενοι όχι. Κι αυτό θέτει ένα κεντρικό
πρόβλημα για τον αιώνα που ξεκινά, το πρόβλημα της μετανάστευσης. Ο 21ος
αιώνας θα σημαδευτεί από τις μεγάλες μεταναστεύσεις. Και θα θέσει σε δοκιμασία
την ικανότητα των χωρών να μεταχειρίζονται με ανθρωπιά τους μετανάστες.
Καθίσταται έτσι αναγκαία η δημιουργία ενός διεθνούς συνδικάτου για τους
μετανάστες».

Και οι δύο συγγραφείς είναι αριστεροί. Και οι δύο υποστηρίζουν με πάθος τις
απόψεις τους. Και οι δύο έχουν συνοδεύσει ένα μεγάλο κομμάτι αυτού του αιώνα,
ενός αιώνα ­ όπως λέει ο Φουέντες ­ που τελειώνει με ένα τρομερό χάσμα ανάμεσα
στις μεγάλες επιστημονικές και τεχνικές ανακαλύψεις και την πελώρια ηθική και
πολιτική φρίκη. Ο Μεξικανός βρίσκει ακόμη πράγματα για τα οποία αξίζει κανείς
να αγωνίζεται: τη νομιμοποίηση όλων των ναρκωτικών, για παράδειγμα, ή την
καταπολέμηση της ξενοφοβίας. Η γλώσσα που χρησιμοποιεί στα τελευταία του
βιβλία είναι ένα μίγμα ισπανικών και αγγλικών. Ο Φουέντες δεν πιστεύει στην
καθαρότητα ούτε των γλωσσών ούτε των ηθών. Ο κόσμος στον οποίο ζούμε είναι
ακάθαρτος, λέει, και πρέπει να είμαστε ευτυχείς γι’ αυτό.

Ο Πορτογάλος, αντίθετα, είναι απελπισμένος. Η αδιαφορία των ανθρώπων απέναντι
στον επερχόμενο όλεθρο τον εντυπωσιάζει. Ο κόσμος δεν φοβάται πια τόσο την
αστυνομία, τα βασανιστήρια ή τη φυλακή όσο την ανασφάλεια και την απόλυση. Και
ο φόβος αυτός παραλύει! Υπάρχουν μορφές του φόβου που σε κινητοποιούν, λέει ο
Σαραμάγκου, αυτή η μορφή όμως σε παραλύει.