Αγώνας δρόμου για την αναγνώριση μιας πατέντας… ζωής

Ένας αγώνας δρόμου, με στόχο τον εμπορικό έλεγχο της… ζωής (των ανθρώπινων
γονιδίων και των φυσικών διεργασιών του ανθρώπινου σώματος) έχει ξεκινήσει
ανάμεσα σε ιδιωτικές εταιρείες, πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα από
ολόκληρο τον κόσμο. Υπολογίζεται ότι κάθε μήνα κατατίθενται περισσότερες από
34.000 αιτήσεις, με τις οποίες οι φορείς αυτοί ζητούν να τους αναγνωρισθούν ως
εφευρέσεις εμβρυακά μείγματα ανθρώπων και ζώων, γονιδιακές αλληλουχίες
ανθρώπων, πολλών ακόμη ζωντανών οργανισμών αλλά και φυτών.

Δώδεκα από τις αιτήσεις αυτές, για την αναγνώριση ευρεσιτεχνίας σε γονίδια και
ζωντανούς οργανισμούς, παρουσιάστηκαν προ ημερών σε σχετικό συνέδριο που
διοργάνωσε το γερμανικό γραφείο της Greenpeace. Τα αναλυτικά κείμενα των
αιτήσεων αυτών έχουν κατατεθεί και εξετάζονται ήδη από το Ευρωπαϊκό Γραφείο
Ευρεσιτεχνιών (European Patent Office) ενώ ορισμένες από αυτές βρίσκονται ένα
βήμα προτού αναγνωρισθούν ως πατέντες των εταιρειών που τα υπογράφουν. Κι όλα
αυτά, τη στιγμή που η Ευρωπαϊκή Ένωση ορίζει σαφώς, με σχετική οδηγία της, πως
δεν μπορεί να δοθεί δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για γονίδια και διαγονιδιακές
“συνθέσεις” ανθρώπων και ζώων.

Ήδη στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες επιχειρείται να εναρμονισθεί η
νομοθεσία που αφορά την αναγνώριση διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας με τη σχετική
οδηγία. Στην Ελλάδα, όπως εξηγεί η κ. Θεοδώρα Σιμιτζή, νομικός σύμβουλος στο
Ελληνικό Κέντρο Ευρεσιτεχνιών, εξετάζεται ένα σχέδιο προεδρικού διατάγματος
που θα ορίζει σαφώς τι θεωρείται “εφεύρεση” και τι όχι, σ’ ό,τι αφορά τις
ανακαλύψεις της βιοτεχνολογίας. “Στο καθ’ ύλην αρμόδιο Ευρωπαϊκό Γραφείο όμως
φαίνεται δεν μπορούν ακόμη να ξεχωρίσουν τις αιτήσεις για αναγνώριση πατέντας
σε ένα διαγονιδιακό μείγμα και σε… ένα κατσαβίδι”, τονίζει o dr Christopher
Then, αρμόδιος για το θέμα από το γερμανικό γραφείο της Greenpeace, και εξηγεί
πως “είναι σαφής η πρόθεση δεκάδων εταιρειών να κατοχυρώσουν τα σχετικά
διπλώματα ­ είναι όμως απαράδεκτες και παράνομες οι ενέργειες του Ευρωπαϊκού
Γραφείου Ευρεσιτεχνιών, τη στιγμή που ο νόμος απαγορεύει να αναγνωρίζονται ως
εφευρέσεις διαγονιδιακές ποικιλίες φυτών και γονιδιακές αλληλουχίες ανθρώπων
και ζώων”.

Ανάμεσα στα κείμενα των αιτήσεων ήταν και μια που αφορούσε έμβρυα από μείγμα
γονιδίων ανθρώπων και χοίρων. “Την αίτηση αυτή έχουν καταθέσει δύο εταιρείες,
η Stem Cell Sciences που έχει την έδρα της στην Αυστραλία και η αμερικανική
εταιρεία Biotransplant. Οι ίδιες εταιρείες έχουν επίσης καταθέσει αιτήσεις για
την αναγνώριση πατέντας σε κλωνοποιημένα ανθρώπινα έμβρυα και σε άλλους
συνδυασμούς ειδών”.

Στις αιτήσεις τους, οι δύο εταιρείες αποκαλύπτουν πως έχουν ήδη δημιουργήσει
στα εργαστήριά τους ένα μείγμα εμβρύου ανθρώπου και χοίρου, αφαιρώντας από τα
ωάρια των χοίρων τον πυρήνα και αντικαθιστώντας τον με αντίστοιχα κύτταρα
ανθρώπινων εμβρύων. “Στη συνέχεια, τα έμβρυα που δημιουργούνται μεγαλώνουν για
μία εβδομάδα”, εξηγεί ο Then. “Κι οι εταιρείες στην αίτησή τους ζητούν να τους
αναγνωρισθεί ευρύτερη ευρεσιτεχνία, η οποία να καλύπτει την εφαρμογή της
συγκεκριμένης τεχνικής όχι μόνο σε γουρούνια, πρόβατα και αγελάδες αλλά και σε
ανθρώπους”. Χωρίς να διευκρινίζονται ποιες, αναφέρονται πιθανές ιατρικές
εφαρμογές και επισημαίνεται πως τα πειράματα έγιναν με στόχο να δείξουν πως η
συγκεκριμένη τεχνολογία μπορεί να εφαρμοστεί και στους ανθρώπους όπως ακριβώς
και στα ζώα.

Γιατί χρειάζονται την αναγνώριση οι εταιρείες

Οι εταιρείες βιοτεχνολογίας υποστηρίζουν ότι χρειάζονται το δίπλωμα
ευρεσιτεχνίας, προκειμένου να προστατεύσουν τις ανακαλύψεις τους. Ο κίνδυνος
όμως είναι μελλοντικός και αφορά το δημόσιο συμφέρον (τουλάχιστον αυτό είναι
το επίσημο αιτιολογικό στην ευρωπαϊκή οδηγία): για οποιαδήποτε ιατρική έρευνα,
στο μέλλον, οι επιστήμονες θα πρέπει να ανοίγουν δρόμο μέσα από ένα… δάσος
διπλωμάτων και πατεντών, πληρώνοντας αστρονομικά ποσά σε άδειες για να
χρησιμοποιήσουν γονιδιακές σειρές στα πειράματά τους.

«Είναι σαν κάποιος να αγοράζει σήμερα έναν δρόμο και αύριο να ζητά διόδια από
τον καθένα που θα διασχίζει τον δρόμο αυτό», λέει ο Thomas Schweiger από το
γερμανικό γραφείο της Greenpace, ενώ η Sue Mayer, διευθύντρια στην ανεξάρτητη
ερευνητική υπηρεσία της Μεγάλης Βρετανίας GeneWatch (στην οποία η βρετανική
εφημερίδα «Guardian» ανέθεσε τη διεξαγωγή μιας μεγάλης έρευνας-ανάλυσης
σχετικά με το «εμπόριο ζωής»), αναφέρει πως η έννοια της εφεύρεσης έχει χάσει
τη σημασία της. «Μόνο έτσι εξηγείται ο μεγάλος αριθμός των αιτήσεων ­ δεν
μπορεί όλη αυτή η “υπερπαραγωγή” γονιδιακών εφευρέσεων να οφείλεται σε ξαφνική
δημιουργικότητα και επιστημονική έμπνευση».

Από την έρευνα που πραγματοποίησε το GeneWatch προέκυψε πως πρώτο σε αριθμό
αιτήσεων και διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας σε γονίδια έρχεται το αμερικανικό
υπουργείο Υγείας (με 3.000 διαγονιδιακές σειρές που ζητούν να αναγνωρισθούν ως
«εφευρέσεις»), ενώ οι περισσότερες εταιρείες που έχουν μπει σ’ αυτή την
εμπορική κούρσα με στόχο τις «πατέντες ζωής» προέρχονται κατά κύριο λόγο από
τις ΗΠΑ, τη Δυτική Ευρώπη και την Ιαπωνία.

Οι 5 απαντήσεις για τις πατέντες

1. Τι είναι η πατέντα;

Είναι το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας που δίνει μια κυβέρνηση σε έναν εφευρέτη και το
οποίο του δίνει δυνατότητα να εμποδίσει, μέσω της δικαστικής οδού, τους
ανταγωνιστές του να αξιοποιήσουν με τον οποιονδήποτε τρόπο την εφεύρεσή του.
Με την αναγνώριση της πατέντας, αναγνωρίζεται και η ιδιοκτησία της
συγκεκριμένης εφεύρεσης, η οποία, ωστόσο, μπορεί να αγοραστεί, να πουληθεί ή
ακόμη και να ενοικιασθεί.

2. Πόσο διαρκεί μια πατέντα;

Συνήθως 20 χρόνια. Έπειτα από το διάστημα αυτό, μπορεί να την χρησιμοποιήσει ο
οποιοσδήποτε, χωρίς περιορισμούς.

3. Ποιος είναι αρμόδιος για την αναγνώρισή τους;

Σε κάθε χώρα, οι αρμόδιες υπηρεσίες αναγνώρισης ευρεσιτεχνιών. Το Ευρωπαϊκό
Γραφείο Ευρεσιτεχνιών έχει πάντα ρόλο συμβουλευτικό και είναι αρμόδιο για την
προστασία των διπλωμάτων σε 19 χώρες της Ευρώπης.

4. Ποια είναι τα κριτήρια για να αποκτήσει κανείς δίπλωμα ευρεσιτεχνίας;

Η εφεύρεση θα πρέπει να είναι πρωτότυπη ­ να μην την έχει δημοσιοποιήσει
κανείς πιο πριν ­ να βοηθά στην πρόοδο της επιστήμης στον συγκεκριμένο τομέα
και να έχει πρακτική εφαρμογή, προς όφελος ανθρωπίνων δραστηριοτήτων.

5. Είναι τα γονίδια, ανακάλυψη;

Όσοι διεκδικούν πατέντες γονιδίων, υποστηρίζουν πως ναι, όχι όμως τα γονίδια
αυτά καθαυτά αλλά η περιγραφή του τρόπου με τον οποίο μπορούν να αξιοποιηθούν
για διάγνωση ή θεραπεία συγκεκριμένων ασθενειών. Όσοι αντιτίθενται στις
«πατέντες ζωής», όπως τις ονομάζουν, είναι της άποψης πως τα γονίδια είναι
«φύση» και την ανακαλύπτει κανείς, δεν την εφευρίσκει…