ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Σύνταγμα και περιβάλλον

Μέσα Οκτωβρίου, η Επιτροπή Αναθεώρησης του Συντάγματος τελείωνε την πρότασή
της προς την Ολομέλεια της Βουλής και, ξαφνικά, όλα τα μέλη της Επιτροπής
νιώσαμε μια, κατά τη γνώμη μου, ευχάριστη έκπληξη: πολίτες, οικολογικές
οργανώσεις, επιστήμονες, φορείς άρχισαν να μας στέλνουν δεκάδες επιστολές,
e-mails και κάθε μορφής μηνύματα διαμαρτυρόμενοι για τις αλλαγές που
σχεδιάσαμε στο άρθρο 24 του Συντάγματος περί προστασίας του περιβάλλοντος.

Γιατί όμως αυτή η στάση των συμπολιτών μας είναι έκπληξη; Και γιατί αυτή η
έκπληξη είναι ευχάριστη; Όταν ξεκινούσε η αναθεώρηση, όλοι πιστεύαμε ότι η
δημοσιότητα θα έστρεφε την προσοχή της μόνο σε επουσιώδη ζητήματα σχετικά με
τη λειτουργία του κράτους ή του πολιτικού συστήματος. Και αυτό θα ήταν πολύ
κακό γιατί η αναθεώρηση που τώρα συντελείται είναι κατ’ εξοχήν λειτουργική. Μ’
αυτήν δηλαδή επιδιώκεται η αποτελεσματικότερη λειτουργία της κοινωνίας
(επέκταση ατομικών δικαιωμάτων ή αποτελεσματικότερη προστασία των ήδη
υπαρχόντων, π.χ. προστασία από βιοϊατρικούς πειραματισμούς ή εξορθολογισμός
των διαδικασιών απαλλοτρίωσης, αντιστοίχως). Κι ακόμη, η καλύτερη λειτουργία
του κράτους και του πολιτικού συστήματος (η επικίνδυνη συγκέντρωση των ΜΜΕ στα
χέρια λίγων, οι αλλαγές του εκλογικού νόμου, η λειτουργία των δικαστηρίων
κ.ο.κ.).

Μέχρι να τελειώσουμε τη δουλειά μας στην Επιτροπή, όσοι φοβόμασταν ότι η
δημοσιότητα δεν θα άγγιζε πραγματικά και χρήσιμα θέματα της αναθεώρησης,
δικαιωνόμασταν. Οι πολίτες μάθαιναν από τα ΜΜΕ κάποιους ανούσιους διαξιφισμούς
ή τις κορώνες περί διαπλοκής και τα τοιαύτα. Και δεν επληροφορούντο πολλά
πράγματα για όλες τις υπόλοιπες αλλαγές που θα αγγίξουν 86 άρθρα του
Συντάγματος.

Επίσης κανένας δεν πληροφόρησε τον πολίτη ότι οι βουλευτές χωρίς κομματικές
παρωπίδες αναζητούσαν τις καλύτερες δυνατές λύσεις. Να, λοιπόν, γιατί ήταν
ευχάριστη έκπληξη η αντίδραση των πολιτών και των φορέων. Γιατί οι πολίτες από
μόνοι τους αντέδρασαν. Και δεν θεωρώ άξιο λόγου το γεγονός ότι ορισμένες φορές
αυτή η αντίδραση υποδαυλιζόταν από πολιτικούς φορείς ή προσωπικές αντιδικίες.
Για μένα σημασία έχει ότι οι πολίτες αντέδρασαν αισθανόμενοι το Σύνταγμα με
την ιδιότητα που ακριβώς έχει. Διότι το Σύνταγμα δεν αποτελεί μόνο την
αποτύπωση μιας συγκεκριμένης οικονομικής και πολιτικής κυριαρχίας, αλλά είναι
ένα αμυντικό όπλο στα χέρια των οικονομικώς και πολιτικώς αδυνάμων. Και αν
υπήρξαν μεθοδευμένες αντιδράσεις, υπήρξαν επίσης και αντιδράσεις αυθόρμητες.

Από τα εκατό και πλέον μηνύματα που δέχθηκα ήταν πολλά που είχαν τη σφραγίδα
του αυθόρμητου. Π.χ. δέχθηκα e-mail από γνωστό και έγκυρο δημοσιογράφο, και
προσωπικό φίλο, που μου ζητούσε ν’ αντιδράσω και να καταψηφίσω τις αλλαγές του
άρθρου 24. Όπως επίσης και από μια συνδημότισσά μου από την Πεύκη με την
περιπαικτική ατάκα: «Μαζί σου Ανδρέα για μια Ελλάδα νέα / με δάση μεγάλα και
δένδρα ωραία!».

Η έκπληξη, λοιπόν, ήταν το ότι υπήρξε αντίδραση. Κι η ανωτέρω έκπληξη ήταν
ευχάριστη για τον πασιφανή λόγο ότι οι πολίτες δεν αντέδρασαν για ένα
οποιοδήποτε θέμα, αλλά για ένα θέμα περιβάλλοντος που έχει τόσο προσωπικό όσο
και δημόσιο χαρακτήρα. Κι αυτό είναι δείκτης υψηλού πολιτισμού.

Ως προς το «διά ταύτα»: το άρθρο 24 πρέπει οπωσδήποτε ν’ αλλάξει. Με το άρθρο
αυτό επί 26 χρόνια δεν μπορέσαμε να προστατέψουμε τα δάση. Και ξέρουμε ότι τα
τελευταία χρόνια δεν έχουμε απλώς εμπρησμούς και εκ των υστέρων
νομιμοποιούμενες οικοπεδοποιήσεις, αλλά έχουμε και εμπρησμούς με ανθρώπινα
θύματα. Όσο κι αν είναι αλήθεια ότι η καθημερινή πρακτική των κρατικών οργάνων
είναι πολλές φορές χρησιμότερη από τις νομικές διατάξεις, ωστόσο και οι
νομικές διατάξεις είναι απαραίτητες. Πόσο μάλλον οι συνταγματικές. Και εν
προκειμένω, το σύνθημα «status quo!!!», δηλαδή μην αλλάζετε το άρθρο 24, είναι
λανθασμένο. Και δεν αρκούν οι παρεμβάσεις των γνωσιοκρατών για να μας πείσουν
περί του αντιθέτου. Το άρθρο 24 πρέπει ν’ αλλάξει. Εάν τώρα οι αλλαγές που
προτείνουμε δεν βρίσκονται σε σωστή κατεύθυνση, η συζήτηση ενώπιον της
Ολομέλειας της Βουλής και της κοινής γνώμης είναι το ασφαλέστερο εχέγγυο
θεμελίωσης του ορθού και του λάθους. Εάν κάπου έχουμε κάνει λάθος, είναι
ευπρόσδεκτες όλες οι προτάσεις για τη διόρθωσή του. Όχι όμως και οι
λαρυγγισμοί. Μ’ αυτούς ποτέ δεν βγάλαμε άκρη.

Ο βουλευτής Ανδρέας Λοβέρδος είναι αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού
Δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.