ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Μικροαρχιτεκτονικές

Το περιοδικό «Architecture d’ aujourd’hui» αφιερώνει ένα από τα τελευταία
τεύχη στην αρχιτεκτονική τού ελάχιστου χώρου, στις Μικροαρχιτεκτονικές: στην
εποχή της «bigness» και των «extra large» κτιρίων που απευθύνονται στον μεγάλο
αριθμό, η αναγωγή στη μικρή κλίμακα, στη στοιχειώδη μονάδα μόνιμης ή εφήμερης
διαμονής, φωτίζει με καινούργια ματιά την καταγωγή της κατοίκησης.

Τρύπωσε, εκεί, κάτω από θάμνα

/δίδυμα, ελιά και αγρίλι που

/ξεφύτρωναν μαζί…

Γλίστρησε ο Οδυσσέας στον κόρφο /τους, και με τα χέρια του

φτιάχνει το στρώμα του παχύ κι

/ευρύχωρο, από τα φύλλα τα πολλά /που ήτανε χυμένα γύρω…

στη μέση ξάπλωσε, ρίχνοντας από

/πάνω του σωρό τα φύλλα.

Πως κάποιος έκρυψε δαυλό μέσα στη /μαύρη στάχτη,… σώζοντας
/έτσι

το σπέρμα της φωτιάς, που /να μην είναι ανάγκη απ’ /αλλού

ν’ ανάβει ­ με ένα δαυλό /παρόμοιος ο Οδυσσέας /σκεπάστηκε με φύλλα.

Οδυσσέως σχεδία (ε 476-491, μετάφραση Δ. Μαρωνίτη)

Όταν γίνεται επιτακτική η επιθυμία τής ανανέωσης των στερεοτύπων της
καθημερινής ζωής, η αρχιτεκτονική επιστρέφει στις ρίζες της: στην πρωτόγονη
καλύβα. Ποιητές και συγγραφείς αναφέρονται στον χώρο της οικειότητας και
παραπέμπουν σε συνειρμούς που συνδέουν την παιδική ηλικία με το όνειρο και το
παραμύθι. Η φωλιά, οι κάλυκες των λουλουδιών, τα κοχύλια και τα όστρακα, οι
κρυψώνες και οι γωνίτσες συνδέουν την αρχιτεκτονική με το παιχνίδι και με την
κλίμακα του μικρόκοσμου της παιδικής ηλικίας.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο αρχιτέκτων του λαβυρίνθου, ο Δαίδαλος, ήταν και
κατασκευαστής παιχνιδιών. Στα παραμύθια πολύ συχνά τα καλυβάκια στο δάσος
προσφέρουν καταφύγιο στα χαμένα παιδιά ή στα βασιλόπουλα που ανασταίνουν την
Ωραία Κοιμωμένη και φεύγουν μαζί της για το παλάτι όπου θα ζήσουν αυτοί καλά
και εμείς καλύτερα…

Το καλύβι και το παλάτι: δύο ακραία σύμβολα που αντιστοιχούν σε διαφορετική
αντίληψη για την τάξη, την τελειότητα και τη ζωή που υποδέχονταν. Το
τελειωμένο και το ατελείωτο είναι δύο κατηγορίες ύφους για το αρχιτεκτονικό
έργο: Το κτίριο που είναι ανοιχτό σε μετασχηματισμούς και η «τελειωμένη»
κλειστή κατασκευή. Το ατελείωτο δεν αναφέρεται φυσικά σε έργα που μένουν
ημιτελή για λόγους εξωτερικούς, οικονομικούς ή άλλους, αλλά, όπως αναλύει ο Π.
Μιχελής στα «Αισθητικά Θεωρήματα», πρόκειται για μια «αρχή ύφους που
μορφώνεται με μια οικονομία στερήσεων και περίσσειας». Δύσκολες και
πολύπλοκες έννοιες που δεν είναι εύκολο να τις προσεγγίσουμε σε ένα κείμενο
τόσο συνοπτικό.

Ας θυμηθούμε το γνωστό μας μόνιμο σκηνικό: το σεράι του πασά από τη δεξιά
πλευρά και από την αριστερή την καλύβα του Καραγκιόζη. Ανάμεσά τους συμβαίνουν
όλα εκείνα τα διασκεδαστικά επεισόδια που ελάφρυναν τόσες φορές τη
σοβαροφάνεια που μας περιβάλλει. Η καλύβα φτιαγμένη από υλικά κάθε είδους που
συνδέονται μεταξύ τους με τρόπο πρόχειρο αλλά ευρηματικό χωρίς απαιτήσεις
πολυτέλειας ή επίδειξης και το περίτεχνο παλάτι. Δύο πρότυπα αρχιτεκτονικής
και κατασκευής που συνδέουν το όνειρο με την πραγματικότητα, την επιθυμία με
την κατοίκηση.

Ο Joseph Rykwert στο δοκίμιο «Το σπίτι του Αδάμ στον Παράδεισο» διερευνά το
αρχέτυπο της καλύβας, το οποίο αποτελεί: «Μια ανάμνηση, μια σκιά της
τέλειας κατοίκησης στην αρχή των καιρών… παραπέμπει στον χρόνο που ο
άνθρωπος ήταν σπίτι του και το σπίτι του ήταν τέλειο όσο η ίδια η φύση».
Το ενδιαφέρον του συγγραφέα δεν σταματάει φυσικά στο καθαρό θέμα της μορφής,
καθώς η ανάγκη του ανθρώπου για στέγαση και προστασία παραπέμπει στην
εμβάθυνση σχέσεων της φύσης και του λόγου, που απασχόλησαν θεωρητικούς και
φιλοσόφους όλων των εποχών.

Ο αββάς Laugier το 1753 στο «Δοκίμιο περί αρχιτεκτονικής» υποστηρίζει ότι ο
πρωτόγονος άνθρωπος οδηγούμενος από το ένστικτό του οριοθέτησε την καλύβα του
με κορμούς (κολόνες) και γερά κλαδιά (επιστύλια) που φέρουν την τετράγωνη
δίριχτη στέγη και το συνεκτικό στρώμα από φυλλώματα, που προστατεύει από τη
βροχή και τον ήλιο. Με την πλήρωση των κενών ανάμεσα στις κολόνες,
ολοκληρώθηκε το πρότυπο της κατοικίας και του ναού. Το σχέδιο συμπληρώνεται με
μια γυναικεία μορφή, είναι η αρχιτεκτονική που δείχνοντας προς την καλύβα
παροτρύνει τους αρχιτέκτονες να την έχουν σαν «παράδειγμα».

Στην εποχή μας, όσο ποτέ άλλοτε η αρχιτεκτονική χαρακτηρίζεται από την
εξαντλητική αναζήτηση εντυπωσιακής πρωτοτυπίας. Η επιφανειακή όμως ανανέωση
των μορφών δεν αναφέρεται στη σπίθα της ζωής, στο «σπέρμα πυρός» για να
θυμηθούμε τον Όμηρο, που οφείλουμε να διαφυλάξουμε στους χώρους που
προτείνουμε. Η πραγματική έγνοια μας για τον χώρο παραπέμπει στην καταγωγή της
κατοίκησης τότε, ξυπνούν οι ψυχές των μικρών πραγμάτων της καθημερινής ζωής
και ανοίγει το παράθυρο στην ποίηση…

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.