Τζάκια: Η πολιτική με… ονοματεπώνυμο

Πατέρας και υιός Μπους δεν είναι μόνο συνώνυμοι, αλλά διακρίνονται και από φυσιογνωμική ομοιότητα

Ο Αλ Γκορ μεγάλωσε στη σουίτα 809 του ξενοδοχείου «Fairfax» στην Ουάσιγκτον,
όπου διέμενε ο πατέρας του, ο γερουσιαστής Άλμπερτ Γκορ ο πρεσβύτερος. Ο
νεαρός Μπους φοίτησε στα ίδια εκπαιδευτικά ιδρύματα, την Ακαδημία Phillips και
το Γέιλ, από όπου το πέρασμα του πατρός Μπους μερικές δεκαετίες νωρίτερα
υπήρξε σχεδόν μυθικό. Πέρα όμως από βιογραφικές ομοιότητες και φωτογραφίες σε
λευκώματα, οι εκατέρωθεν οικογένειες προσέφεραν στους δύο υποψηφίους για την
προεδρική εκλογή του 2000 ανεκτίμητης αξίας πολιτικό κεφάλαιο.

Πραιτωριανοί και μαφίες

Η οικογένεια ήταν πάντοτε παρούσα κατά την πολιτική σταδιοδρομία του νεώτερου
Μπους. Όταν όμως έφθασε η ώρα να διεκδικήσει την εκλογή του στον Λευκό Οίκο,
δεν αξιοποίησε μόνο τις γνωριμίες ή τις πολιτικές διασυνδέσεις του πατέρα του.
Κατερχόμενος ως υποψήφιος, ηγήθηκε όλης της «παλαιάς φρουράς» στελεχών που
είχαν πλαισιώσει τον πατέρα του ως Πρόεδρο. Από τον Ντικ Τσέινι ως τον Τζορτζ
Σουλτς (υπουργοί Άμυνας και Εξωτερικών αντιστοίχως επί Μπους πρεσβυτέρου) και
από την Κόντι Ράις ως τον Τζέιμς Μπέικερ (που εκλήθη την τελευταία στιγμή να
αξιοποιήσει την πολιτική και νομική του εμπειρία υπέρ του Junior σε θέματα
πιθανών αμφισβητήσεων της εκλογικής διαδικασίας στη Φλώριδα), όλοι οι
«πραιτωριανοί» της περιόδου 1988-1992 βρέθηκαν στο πλευρό του.

Απέναντι σε αυτόν τον επώνυμο μηχανισμό, ο Γκορ είχε να αντιτάξει τη λεγόμενη
(πολιτική) «μαφία του Τενεσί», ένα ευρύ δίκτυο πολιτικής και οικονομικής
υποστήριξης, συγκροτημένο σταδιακά επί δεκαετίες. Χωρίς αμφιβολία, πρόκειται
για μία κατάσταση πολύ διαφορετική από την περίπτωση του απερχομένου Προέδρου.
Ο Μπιλ Κλίντον, μεγαλωμένος στο Χοτ Σπρινγκς του Άρκανσο, σε μια διαλυμένη
οικογένεια με αλκοολικό πατριό, ήταν πάντα «ο καλύτερος μαθητής», σύμφωνα με
τον βιογράφο του Ντέιβιντ Μαράνις. Προκειμένου να εκπληρώσει τις πολιτικές του
φιλοδοξίες, δημιούργησε το δικό του δίκτυο, στρατολογώντας γραφικές
προσωπικότητες, όπως ο Τζέιμς Κάρβιλ, ή αξιοποιώντας στελέχη
ελληνοαμερικανικής καταγωγής από το επιτελείο του Μάικλ Δουκάκη το 1988, όπως
ο Τζωρτζ Στεφανόπουλος. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο επίσης αυτοδημιούργητος
Δουκάκης αρέσκεται να λέει με νόημα ότι τη χρονιά εκείνη υπερίσχυσε με άνεση
του Γκορ στις προκριματικές εκλογές.

Πολιτική και σταρ-σύστεμ

Οι Κένεντι ήταν η πιο φωτογενής οικογένεια που πέρασε από τον Λευκό Οίκο

Παρά τον μύθο του αυτοδημιούργητου, οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούνται πρόσφορο
έδαφος για πολιτικές δυναστείες. Το κλασικό παράδειγμα είναι, φυσικά, η
οικογένεια Κέννεντυ. Ο πατέρας Τζόζεφ έστησε έναν πολιτικό και οικονομικό
μηχανισμό προς χρήσιν των υιών του, που, από μια τραγική ειρωνεία,
κληρονομούσαν ο ένας τα στελέχη του άλλου, τα χρόνια της δεκαετίας του ’60.
Ούτως ή άλλως, οι Τζων και Ρόμπερτ Κέννεντυ είναι ίσως ο πιο φωτογενής
συνδυασμός Προέδρου και υπουργού Δικαιοσύνης που γνώρισε ο Λευκός Οίκος.

Η αμερικανική περίπτωση αναδεικνύει τους λόγους για τους οποίους η
οικογενειακή παράδοση ενδέχεται να αποδειχθεί κρίσιμη στην πολιτική. Σε μια
αχανή χώρα 250 εκατ. κατοίκων, η οικογένεια εξασφαλίζει αναγνωρίσιμο όνομα: ο
υποψήφιος δεν ξεκινάει από το μηδέν, αλλά οικοδομεί τη σταδιοδρομία του επάνω
σε ένα πολιτικό «brand» (για να επικαλεστεί κανείς έναν όρο από τον κόσμο των
επιχειρήσεων). Στην αναγνωρισιμότητα προστίθεται ένα έτοιμο δίκτυο σχέσεων και
γνωριμιών που ξεκινάει από τον απλό ψηφοφόρο και φθάνει ως τις οικονομικές και
δημοσιογραφικές ελίτ της Ουάσιγκτον και της Νέας Υόρκης. Διαθέτοντας τέτοιο
οπλοστάσιο, ο υποψήφιος θεωρείται ότι έχει μεγαλύτερη πιθανότητα να
υπερισχύσει, εξ ου και επιλέγεται από το κόμμα του. Είναι ο λόγος που ο Μπους
Junior υπερίσχυσε του «ανεξάρτητου», αυθόρμητου και αυτοδημιούργητου Τζον
Μακέιν στις προκριματικές για το χρίσμα των Ρεπουμπλικανών. Ο Μακέιν «άρεσε»,
αλλά ο Μπους ήταν ο υποψήφιος του κατεστημένου ­ άρα «πιο σίγουρο χαρτί» για
τον Λευκό Οίκο.

Το ενδιαφέρον είναι ότι τα παραπάνω δεν ισχύουν στη Γηραιά Ήπειρο. Μια
πρόχειρη επισκόπηση της νεώτερης πολιτικής ιστορίας των κυριότερων ευρωπαϊκών
χωρών δεν αναδεικνύει κραταιές πολιτικές οικογένειες, στην Βρετανία, τη
Γερμανία ή την Ιταλία. Στις αστικές ευρωπαϊκές δημοκρατίες, η πολιτική
«οικογενειοκρατία» έμοιαζε με κακή ανάμνηση της Μοναρχίας, που οι ανερχόμενοι
αστοί κατέλυσαν ή περιθωριοποίησαν. Αντιστοίχως, τα κόμματα παραμένουν ισχυρά
(και όχι χαλαροί μηχανισμοί χρηματοδότησης όπως στις ΗΠΑ), ενώ η άνοδος ενός
χαρισματικού υποψηφίου ξεκινά από τη βάση. Στις debating societies των
κολεγίων της Οξφόρδης και του Κέιμπριτζ, ο ανταγωνισμός είναι οξύς και όσοι
επικρατούν είναι μάλλον «πρώτοι μεταξύ ίσων», παρά κληρονόμοι οικογενειακών
παραδόσεων. Στην Ευρώπη, το προσκήνιο της δημόσιας ζωής ανήκει σε
χαρισματικούς πολιτικούς όπως ο Τόνι Μπλερ, που πέρασαν με επιτυχία από το ένα
στάδιο κομματικών «εξετάσεων» στο άλλο, παρά στους εκλεκτούς ενός
οικογενειακού σταρ-σύστεμ.

Οι γόνοι και οι «αδίστακτοι»

Πατέρες, γιοί, κόρες θείοι και ανιψιοί συνωστίζονται στην ελληνική πολιτική ζωή

Αντιθέτως, στην ελληνική πολιτική ζωή η ισχύς της οικογένειας είναι σχεδόν
θεσμός. Η οικογένεια Παπανδρέου συγκαταλέγεται σαφώς στις επιφανέστερες
πολιτικές δυναστείες της νεώτερης ελληνικής ιστορίας και δεν είναι λίγοι
εκείνοι στο ΠΑΣΟΚ που παρακολουθούν με προσοχή και ενδιαφέρον την πορεία του
Γ.Α. Παπανδρέου. «Σε κάποια μελλοντική περίπτωση που περισσότερα επώνυμα
στελέχη του Κινήματος αναμετρηθούν για την εξουσία, χωρίς να ξεχωρίζει
κάποιος, δεν αποκλείεται καθόλου ο Γιώργος να αναδειχθεί ως η επικρατούσα
λύση», παρατηρεί νηφάλια κορυφαίο στέλεχος της κυβέρνησης. Αν και η πολιτική
δεν επιδέχεται υποθετικούς όρους, ο Γ.Α. Παπανδρέου «είναι φορέας ενός
ονόματος με ισχυρή και αυτόματη συγκινησιακή απήχηση στους Πασόκους», λέγεται
χαρακτηριστικά.

Το φαινόμενο δεν είναι πρωτοφανές. Ο Κώστας Καραμανλής επέτυχε σαρωτική νίκη
της τάξεως του 70% στο συνέδριο της Ν.Δ. το 1997, ενώ δεν είχε προηγουμένως
θητεύσει ούτε καν ως υπουργός. Η διαδικασία με την οποία ένας σαραντάρης
πολιτικός αποκτά ηγετικό φωτοστέφανο δεν είναι άμοιρη του γεγονότος ότι ο
νεώτερος Καραμανλής ήταν «πολιτικός με ονοματεπώνυμο», όπως εύστοχα ειπώθηκε,
και βρισκόταν στην κατάλληλη ηλικία: ο συνώνυμός του Κώστας Καραμανλής, γιος
του Αχιλλέα, ήταν ακόμη σπουδαστής στις ΗΠΑ. Όπως συμβαίνει συνήθως με τους
συνεχιστές πολιτικών δυναστειών, ο νεώτερος Καραμανλής πλαισιώθηκε σχεδόν
αυτόματα από στελέχη του θείου του. Η υποστήριξη ήταν κρίσιμη τόσο κατά την
υποψηφιότητα όσο και την πρώτη περίοδο της προεδρίας του. Χαρακτηριστική ήταν
η παρουσία των κ.κ. Π. Μολυβιάτη, Ι. Βαρβιτσιώτη ή Πρ. Παυλόπουλου (αλλά και
του έτερου θείο του Αχιλλέα) πλάι στον νεώτερο Καραμανλή. Ωστόσο, τα «δοσμένα»
συστήματα δεν είναι χωρίς προβλήματα. Η σύγκρουση της «παλαιάς φρουράς» με τον
εκπρόσωπο Τύπου της Ν.Δ. έως τον Αύγουστο του 2000 κ. Α. Σπηλιωτόπουλο
δημιούργησε διλήμματα στον κ. Καραμανλή. Ποιος κέρδισε; Σύμφωνα με νηφάλιο
παρατηρητή που έχει προσωπική αντίληψη του περιβάλλοντος του νυν αρχηγού της
Ν.Δ., «πραγματικός ζημιωμένος από την όλη αντιπαράθεση ήταν ο ίδιος ο κ.
Καραμανλής».

Το γονίδιο της πολιτικής

Στην Ελλάδα, ο κανόνας φαίνεται να είναι η διαιώνιση των πολιτικών δυναστειών,
όπως υποδεικνύει το παράδειγμα της κυρίας Ντόρας Μπακογιάννη. Βουλευτές και
πολιτικά στελέχη, με ή χωρίς «ονοματεπώνυμο», παραδέχονται ότι η οικογενειακή
παράδοση διευκολύνει την εκλογή. Δεν είναι μόνον ο μηχανισμός, τον οποίο
αξιοποίησε ο κ. Μιλτιάδης Βαρβιτσιώτης στη Β’ Αθηνών· ακόμη και η απλή ισχύς
του ονόματος είναι υπολογίσιμη, όπως φαίνεται από την άνετη εκλογή της κυρίας
Φώφης Γεννηματά. Πρόκειται για δύο ενδεικτικά παραδείγματα, αφού ζητούμενο εν
προκειμένω δεν είναι η εξαντλητική απαρίθμηση των γόνων πολιτικών οικογενειών,
εντός και εκτός Βουλής. Πιο κρίσιμο και ενδιαφέρον είναι το ερώτημα αν η
οικογενειοκρατία κάνει καλό στην πολιτική ζωή. Ένας βουλευτής της Ν.Δ. χωρίς
ονοματεπώνυμο που εξελέγη με άνεση, εκτιμά ότι τα «τζάκια» έχουν προκαλέσει
ένα είδος κορεσμού στην αξιωματική αντιπολίτευση, μιλώντας για «ένα κόμμα όπου
τείνουν να κυριαρχήσουν διάφοροι γόνοι, χωρίς ιδιαίτερη σπιρτάδα στο μάτι».
Αντιθέτως, λέγεται, «στο ΠΑΣΟΚ, ως νεώτερο κόμμα, δεν ετίθετο θέμα
κληρονομικών δικαιωμάτων, αλλά επικράτησαν οι πλέον αδίστακτοι ­ ή έστω, με
πιο κομψή φράση, οι ικανότεροι».

Το ενδιαφέρον είναι ότι η παραπάνω παρατήρηση δεν λαμβάνει υπόψη ότι ο ιδρυτής
του ΠΑΣΟΚ Ανδρέας Παπανδρέου ήταν ο ίδιος γόνος πολιτικής δυναστείας. Η
διαπίστωση αυτή περιπλέκει τα πράγματα. Διότι η περίπτωση Α. Γ. Παπανδρέου,
που θα μπορούσε να είχε αρκεστεί σε μια λαμπρή ακαδημαϊκή σταδιοδρομία στις
ΗΠΑ αντί να κατέλθει στον ελληνικό πολιτικό στίβο, διαψεύδει τον ισχυρισμό ότι
«στην πολιτική η δεύτερη γενιά αξίζει λίγα». Αντιθέτως, εν προκειμένω θα
μπορούσε να γίνει λόγος για «πολιτικό γονίδιο». Συμπερασματικά, θα έλεγε
κανείς, παραφράζοντας επιπόλαια τον Μακρυγιάννη, ότι «ο πολιτικός κάνει την
οικογένεια και όχι η οικογένεια τον πολιτικό».

Επιστρέφοντας στην αμερικανική πολιτική, δεν μπορεί κανείς να μην επισημάνει
την ειρωνεία του γεγονότος ότι το πρότυπο του αυτοδημιούργητου πληβείου Μπιλ
Κλίντον ήταν ο κατ’ εξοχήν γόνος οικογενειακής δυναστείας, πατρίκιος Τζων
Κέννεντυ. Μάλιστα, ο Κλίντον εκμεταλλεύτηκε τα μέγιστα ένα βίντεο από μια
χειραψία του, ως μαθητής, με τον JFK. Ομολογουμένως, αμφότεροι οι πολιτικοί
αποτελούν κορυφαία δείγματα αντιτιθέμενων παραδόσεων. Ο Κέννεντυ
εκμεταλλεύτηκε στο έπακρο τις ευκαιρίες που του δόθηκαν και δολοφονήθηκε εν
ονόματι του φιλελεύθερου ακτιβισμού του. Ο Κλίντον αξιοποίησε κάθε ευκαιρία,
δημιουργώντας μόνος το πολιτικό του κεφάλαιο.

Η διαφορά είναι ότι η αμερικανική προεδρική εκλογή του 2000 φέρνει
αντιμέτωπους δύο γόνους πολιτικών δυναστειών που αμφότεροι, ανεξαρτήτως
καταγωγής, μάλλον δεν θα είχαν καμία τύχη απέναντι σε έναν χαρισματικό υποψήφιο.