ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Χωροταξία και Σύνταγμα

Η επικείμενη αναθεώρηση του Συντάγματος (άρθρα 17, 24) άνοιξε καθυστερημένα
τη συζήτηση για την προστασία του περιβάλλοντος και τη χωροταξία.

Επιστημονικοί σύλλογοι (π.χ. Σύλλογος Πολεοδόμων και Χωροτακτών, Πανελλήνιος
Σύλλογος Δασολόγων κ.ά.), περιβαλλοντικές οργανώσεις (π.χ. Δίκτυο Κινήσεων για
την Προστασία του Περιβάλλοντος κ.ά.) και μεμονωμένοι επιστήμονες
τοποθετήθηκαν στα σχετικά ζητήματα εκφράζοντας διαφορετικές απόψεις.
Διαπιστώνεται ωστόσο, ένα σοβαρό έλλειμμα ουσιαστικής σύνθεσης των
επιχειρημάτων και συναίνεσης ανάμεσα στους εμπλεκόμενους φορείς. Είχαμε την
ευκαιρία σε προηγούμενο άρθρο «ΤΑ ΝΕΑ» (11.10.2000) να διατυπώσουμε
παρατηρήσεις για την επικείμενη αναθεώρηση. Σήμερα διατυπώνουμε ορισμένες
σκέψεις προκειμένου να ληφθούν υπόψη στη σχετική επιστημονική συζήτηση.

1. Θεωρούμε ότι η υποχρέωση του κράτους αλλά και το δικαίωμα της προστασίας
του περιβάλλοντος δεν μπορεί να περιορίζονται μόνο στα δάση, αλλά θα πρέπει να
επεκτείνονται στα οικοσυστήματα, στη βιοποικιλότητα, στους υδάτινους πόρους
και στα τοπία ιδιαίτερου φυσικού κάλλους.

2. Η αναφορά στο δικαίωμα του περιβάλλοντος, που στις προτάσεις για την
αναθεώρηση υποδηλώνεται σε αντιδιαστολή με το δικαίωμα στην ποιότητα ζωής και
το δικαίωμα στην κατοικία και στις υποδομές (και ως εκ τούτου προκύπτει η
προβληματική έννοια του «περιβαλλοντικού ισοζυγίου») πρέπει να αλλάξει.
Αντίθετα, θα πρέπει να γίνει αναφορά στις γενικές αρχές της αειφόρου ανάπτυξης
και στην ανάγκη σύνθεσης των δικαιωμάτων προστασίας του περιβάλλοντος,
ποιότητας ζωής, στέγασης, ισότιμης πρόσβασης στις υποδομές και ισόρροπης
χωρικής ανάπτυξης.

3. Για τον ορισμό όλων των σχετικών εννοιών (δάσος, δασική έκταση, χωροταξικός
σχεδιασμός, χρήσεις γης, κ.ά.) θα πρέπει να έχει λόγο η επιστήμη και όχι ο
εκάστοτε νομοθέτης (π.χ. ο υπουργός Γεωργίας να ορίζει με νόμο τι είναι και τι
δεν είναι δάσος). Παρά το γεγονός ότι και στην ίδια την επιστήμη δεν υπάρχει
πάντοτε ομοφωνία αλλά αντικρουόμενες απόψεις, ενώ αλλάζουν διαρκώς τα
επιστημονικά δεδομένα, είναι σημαντικό να αποφευχθεί η αρμοδιότητα καθορισμού
από την εκτελεστική / νομοθετική εξουσία.

4. Θα πρέπει ρητά να αποδεσμευθεί το δικαίωμα δόμησης από την ατομική
ιδιοκτησία στη γη και ταυτόχρονα να προβλεφθεί η έγκαιρη αποζημίωση θιγόμενων
ιδιοκτησιών για λόγους δημόσιας ωφέλειας που να μην περιορίζεται μόνο στην
αποζημίωση σε χρήμα, αλλά και σε άλλα σύγχρονα αντισταθμιστικά μέσα, όπως
προβλέπεται ήδη (αρθ. 17).

Η μέχρι σήμερα συζήτηση για την αναθεώρηση του Συντάγματος, δεν έχει γίνει με
ιδιαίτερη νηφαλιότητα και συστηματικό τρόπο. Αφενός η κυβέρνηση θεωρεί ότι οι
αντιδράσεις στις προτάσεις της δεν είναι καλόπιστες και εποικοδομητικές, ενώ
εξυπηρετούν προσωπικές στρατηγικές που οχυρώνονται πίσω από «οιονεί»
εκπροσώπους της προστασίας του περιβάλλοντος. Από την άλλη πλευρά
καταγγέλλεται το «δασοκτόνο Σύνταγμα», η «υποβάθμιση του Συμβουλίου της
Επικρατείας», η «έκπτωση της προστασίας του περιβάλλοντος».

Είναι εμφανές ότι με την πρόταση αναθεώρησης, από την κυβέρνηση επιδιώκεται να
επαναπροσδιοριστεί η σχέση νομοθετικής, εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας,
μέσα από τον σχετικό περιορισμό της τελευταίας (ρόλος του ΣτΕ) σε ό,τι αφορά
την άσκηση περιβαλλοντικής χωροταξικής και πολεοδομικής πολιτικής. Αυτό είναι
εξάλλου το σημείο αιχμής των επικριτών, οι οποίοι θεωρούν το ΣτΕ ως καταφύγιο
της αντίστασης (από πλευράς περιβαλλοντικών οργανώσεων, συλλόγων κ.ά.) στην
υποβάθμιση του περιβάλλοντος.

Το ΣτΕ λειτούργησε πράγματι στο παρελθόν ως θεσμικό αντιστάθμισμα σε πιέσεις
και υπερβάσεις της εκτελεστικής εξουσίας. Όπως επίσης αληθές είναι και το
γεγονός ότι σε άλλες περιπτώσεις οι μεθοδολογικές υπερβολές της νομολογίας
καλλιέργησαν επιστημονικές μονομέρειες και απέβησαν αρνητικές για την ίδια την
προστασία του περιβάλλοντος. Θα πρέπει αντίθετα για να υπερβούμε το πρόβλημα
αυτό, να κινηθούμε σε τρεις άξονες:

Πρώτον, να εξασφαλίσουμε μηχανισμούς ελέγχου της ολοένα και περισσότερο
ενισχυόμενης εκτελεστικής εξουσίας, π.χ. ανεξάρτητες διοικητικές αρχές, νέες
μορφές διαβούλευσης και διαπραγμάτευσης, ανεξάρτητους μηχανισμούς ελέγχου της
εξουσίας.

Δεύτερον, να εξοπλίσουμε τη δικαστική εξουσία με τεχνογνωστική στήριξη
πραγματογνωμόνων, ώστε να μην υποκαθιστά τον νομοθέτη και την εκτελεστική
εξουσία.

Τρίτον, να διευρύνουμε τον επιστημονικό διάλογο και την αντιπαράθεση απόψεων,
ανάμεσα σε επιστημονικούς φορείς και μη κυβερνητικές οργανώσεις, ώστε να
επιβάλουμε διαδικασίες δημοκρατικής συμμετοχής στις αποφάσεις που λαμβάνει η
εκτελεστική εξουσία και να μην καταλήγουμε συνεχώς σε ένδικα μέσα.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.