ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τα… μεγάλα έργα

Το Ινστιτούτο Γκαίτε οργάνωσε στις 16 και 17 Οκτωβρίου μια συζήτηση εν όψει
των Ολυμπιακών Αγώνων με θέματα σχετικά με τα μεγάλα έργα. Τα grands projects,
σύμφωνα με τον όρο που έχει καθιερωθεί, είναι έργα διεθνούς εμβέλειας, τα
οποία σχεδιάζονται συνήθως με την ευκαιρία αντίστοιχων διοργανώσεων.

Καλεσμένοι οι αρχιτέκτονες καθηγητές Άλμπερτ Σπερ από τη Φρανκφούρτη, Μπόρις
Ποντρέκα από τη Βιέννη, Τάσος Μπίρης και ο αρχιτέκτων Αλέξανδρος Τομπάζης.
Συντονιστής, ο αρχιτέκτων πολεοδόμος Γιάννης Μιχαήλ. Ο Σπερ μίλησε για τα
«Μεγάλα Έργα» στη Γερμανία και την ΕΧΡΟ-2000 στο Αννόβερο. Ως υπεύθυνος
πολεοδόμος του έργου, που καλύπτει μια τεράστια έκταση, έδειξε πόσο αναγκαίος
είναι ο επανασχεδιασμός της υποδομής και των δικτύων της πόλης που θα
υποδεχθεί ένα τόσο μεγάλο εγχείρημα. Ο Ποντρέκα αναφέρθηκε στη συμβολική
σημασία της υποδοχής των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 από την Αθήνα, πόλη της
Ευρώπης και του κόσμου, με ιδιαίτερο ιστορικό φορτίο. Στην ομιλία του, «Βιέννη
και Κεντροευρωπαϊκή Αρχιτεκτονική», παρουσίασε έργα του μικρής ή μεγάλης
κλίμακας σε πόλεις με ιδιαίτερο χαρακτήρα, όπως η Βενετία και η Βιέννη.
Στάθηκε με επιμονή στο θέμα της διαχείρισης μιας γόνιμης σχέσης, ανάμεσα στα
ίχνη του παρελθόντος και στα παρεμβλήματα του παρόντος, σχέση που απαιτεί
βαθιά αναγνώριση της πόλης, επίγνωση των ορίων της παρέμβασης, αλλά κυρίως
θάρρος, αυτοπεποίθηση και σταθερή γραμμή πλεύσης από τους ιθύνοντες.

Οι Έλληνες ομιλητές με γνώση της ελληνικής πραγματικότητας, απαισιόδοξοι, ο
καθένας με τον τρόπο του, αναρωτήθηκαν για το ουσιαστικό νόημα των «μεγάλων
έργων» και για τις επικρατούσες διαδικασίες που συντελούν στην υποβάθμιση του
ρόλου του αρχιτέκτονα και οδηγούν την αρχιτεκτονική σε είδος υπό εξαφάνιση.
Από όλες τις προσεγγίσεις προέκυπτε ότι γεγονότα τόσο σημαντικά, τα οποία
συνδέονται άρρηκτα με την τύχη των πόλεων, θα πρέπει να αντιμετωπίζονται
εγκαίρως με σύνεση, στόχους μακρινούς, επίγνωση της ιδιαιτερότητας που απαιτεί
η περίσταση και του συμβολισμού που θα αντανακλούν τα εγχειρήματά μας για
πολλά χρόνια.

Η σχέση των εφήμερων και των μόνιμων κατασκευών στις προτάσεις των έργων που
θα υποστηρίξουν τους Ολυμπιακούς Αγώνες μέσα στις επικρατούσες συνθήκες,
χρηματοδότησης και κατασκευής, θα κρίνει σε μεγάλο βαθμό τη σημασία που
αποδίδεται στον δημόσιο χώρο της πόλης. Η κλίμακα των έργων, ο χρονικός
περιορισμός, τα προγράμματα και η διαδικασία κατασκευής απαιτούν ευκρινείς
επιλογές που αναφέρονται σε ένα όραμα, αλλά και σε συγκεκριμένους στόχους.

Πόλη και πολιτισμός ήταν οι άξονες που κινήθηκαν τα έργα στους Ολυμπιακούς του
1992, στη μεσογειακή Βαρκελώνη, με τη γνωστή αρχιτεκτονική παράδοση και την
εμπειρία στις μεγάλες διοργανώσεις, όπως οι διεθνείς εκθέσεις του 1888 και του
1923 ­ ευκαιρίες για δύο μεγάλες πολεοδομικές επεκτάσεις. Το 1992 ο κύριος
στόχος ήταν η διαμόρφωση του μετώπου της πόλης προς τη θάλασσα, αλλά και οι
παρεμβάσεις στους δημόσιους υπαίθριους χώρους ­ την «καρδιά» της μεσογειακής
πόλης ­ που άρχιζαν από την πολύ μικρή κλίμακα του δρόμου και του πεζοδρομίου
και έφθαναν μέχρι τα πλατώματα, τις πλατείες και τα πάρκα.

Φανταστείτε πόση δραστηριότητα και πόσο δυναμικό θα απαιτούσε ένα εγχείρημα
σαν αυτό στους δρόμους της Αθήνας.

Η συνήθεια της πυροσβεστικής αντιμετώπισης των προβλημάτων, σε αντίστοιχες
περιπτώσεις, μας παραπέμπει πολλά χρόνια πίσω στα σχόλια του Ροΐδη με αφορμή
τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1869 στην Αθήνα. Στο αφήγημά του «Αθηναϊκοί
περίπατοι», το οποίο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Εστία», γράφει:

«Μη βιαστείτε, να με κατατάξητε εις το γένος των αναμασητικών ζώων
αν σας ομιλώ διά την κατάστασιν των αθηναϊκών δρόμων…» και αναφέρεται
στα υβριστικά σχόλια των ξένων εφημερίδων για την Ελλάδα που τον έκαναν να
ντρέπεται κατά τας παραμονάς των Ολυμπιακών Αγώνων. Με το γνωστό του χιούμορ
ειρωνεύεται στο ίδιο κείμενο τα έκτακτα, σπασμωδικά μέτρα καθαριότητος και τις
συστάσεις των εφημερίδων προς τους κατοίκους των Αθηνών, με την υπόσχεση
μάλιστα ότι «δεν θα παρετείνοντο επί πολλάς ημέρας αι τοιαύται περί
καθαριότητος ενοχλήσεις…».

Όπως σε κάθε αρχιτεκτονική χειρονομία, ο συγκεκριμένος «τόπος» που επιλέγεται
κάθε φορά για γεγονότα αυτής της εμβέλειας θα πρέπει να αποτελεί μπούσουλα για
τις προτεραιότητες των επιλογών μας. Τα ερωτήματα που θέτει ο Σωκράτης στον
Ευπαλίνο του Paul Valery είναι πάντα επίκαιρα, κρίσιμα και χρήσιμα για κάθε
απόφαση που αναφέρεται στην κλίμακα και το νόημα των έργων:

Πού χτίζουμε; Γιατί; Για ποιον; Για ποιο σκοπό; Τι μέγεθος; Αυτό που θαυμάζω
κάθε φορά όταν παρακολουθώ τους Ολυμπιακούς Αγώνες είναι η στιγμή της
εκκίνησης των αθλητών: η βαθιά αυτοσυγκέντρωση, ο έλεγχος των δυνάμεων και των
δυνατοτήτων τους και η ορατή επιθυμία τους να ξεπεράσουν τον εαυτό τους. Η
στιγμή εκείνη συμπυκνώνει την εμπειρία του παρελθόντος, την ετοιμότητα του
παρόντος και τη δυνάμει κίνηση του άμεσου μέλλοντος, είναι σαν την «γόνιμη
στιγμή» στα μεγάλα γλυπτικά έργα της κλασικής εποχής, μάθημα μοναδικό για
όσους διαχειρίζονται τον χρόνο και τον χώρο…

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.