Τα μεγάλα αγκάθια στον διάλογο για το ασφαλιστικό

Αν θέλατε να γράψετε ένα μυθιστόρημα, θα μπορούσατε να πείτε ότι τα επόμενα
χρόνια θα υπάρχουν δύο κόμματα, των εργαζομένων και των συνταξιούχων, τα οποία
θα συγκρουστούν. Με τα λόγια αυτά, το 1997, ο καθηγητής κ. Γιάννης Σπράος είχε
αποτυπώσει το δυσοίωνο μέλλον των ασφαλιστικών ταμείων, κυρίως λόγω της
γήρανσης του πληθυσμού. Ήταν μια εποχή που είχε αναπτυχθεί μια έντονη
φιλολογία για το ασφαλιστικό και λόγω του θορύβου είχε προκληθεί αναστάτωση
στους ασφαλισμένους.

Σήμερα, τρία χρόνια μετά, τα προβλήματα στα ταμεία επιδεινώνονται, ενώ
αυξάνονται συνεχώς οι συνταξιούχοι και μειώνονται οι ασφαλισμένοι (το 2030 θα
αντιστοιχούν μόνο 1,26 εργαζόμενοι σε κάθε άτομο άνω των ορίων συνταξιοδότησης
του ΙΚΑ). Η έκθεση Σπράου για το ασφαλιστικό εξακολουθεί να είναι επίκαιρη,
αφού κανένα ουσιαστικό μέτρο παρέμβασης στο σύστημα δεν έχει ληφθεί, ενώ όλες
οι επισημάνσεις της έκθεσης καταδεικνύουν τα σοβαρά προβλήματα που ταλανίζουν
τα ασφαλιστικά ταμεία και, φυσικά, τους ασφαλισμένους.

Εκτιμήσεις και σενάρια

Αν επιχειρήσει κάποιος να κάνει μια πρόβλεψη για τις αλλαγές που θα γίνουν στο
ασφαλιστικό (μετά το έτος 2001), θα πρέπει πρώτα να αποκωδικοποιήσει τις
δηλώσεις των αρμοδίων (κυρίως του σημερινού υπουργού Εργασίας κ. Τ. Γιαννίτση)
αλλά και τις προτάσεις-επισημάνσεις των επιστημονικών μελετών και των διεθνών
φορέων. Μια τέτοια αποκωδικοποίηση οδηγεί στις παρακάτω εκτιμήσεις και
σενάρια:

Οι αλλαγές στο σύστημα της κοινωνικής ασφάλισης θα αποφασιστούν εντός του 2001
και θα ισχύσουν σταδιακά. Ο σχετικός διάλογος με τους κοινωνικούς φορείς θα
αρχίσει προς τα τέλη Ιανουαρίου ή τον Φεβρουάριο του νέου έτους και οι όποιες
αποφάσεις ληφθούν, θα πάρουν τον δρόμο για τη Βουλή το φθινόπωρο του 2001.
Μέχρι τότε υπάρχει κυβερνητική δέσμευση ότι δεν θα γίνουν αλλαγές. Αυτή την
περίοδο γίνεται συγκέντρωση στοιχείων από τη βρετανική εταιρεία Government
Actuary’s, στην οποία ανατέθηκε η εκπόνηση μελετών για το ασφαλιστικό από το
ΚΕΠΕ (Κέντρο Ερευνών-Προγραμματισμού). Η μεταρρύθμιση θα έχει ένα βάθος χρόνου
30-40 ετών και δεν θα θίξει όσους βρίσκονται κοντά στην έξοδο για
συνταξιοδότηση με προοπτική πενταετίας. Οι περισσότερο θιγόμενοι εκτιμάται ότι
θα είναι οι νέοι ασφαλισμένοι ­ δηλαδή όσοι μελλοντικά θα εισέλθουν στην αγορά
εργασίας ­ αλλά και όσοι είναι ασφαλισμένοι μετά τη δεκαετία του 1980 και
κυρίως μετά το 1983, λόγω του διαχωρισμού και των αλλαγών που έγιναν το 1992.
Πάντως, παρά τις κυβερνητικές διαβεβαιώσεις επικρατεί (τα τελευταία χρόνια)
κλίμα φυγής των ασφαλισμένων, οι οποίοι φοβούνται δυσμενείς αλλαγές στο
συνταξιοδοτικό τους καθεστώς. Και το κλίμα αυτό της ανησυχίας επιτείνει η
παραπληροφόρηση στους χώρους εργασίας και κυρίως στον δημόσιο τομέα, όπου κατά
καιρούς κυκλοφορούν διάφορες φήμες και… ημερομηνίες για τις ­ δήθεν ­
αλλαγές που θα γίνουν. Οι φήμες δεν έχουν να κάνουν μόνο με τα όρια ηλικίας
για συνταξιοδότηση αλλά και με τον τρόπο υπολογισμού των συντάξεων, με το
εφάπαξ κ.ά. Και δυστυχώς δεν είναι λίγοι αυτοί που έπεσαν θύματα της
παραπληροφόρησης και οδηγήθηκαν σε συνταξιοδότηση. Τα τελευταία διαθέσιμα
στοιχεία των ασφαλιστικών φορέων δείχνουν μία αύξηση της εξόδου στη σύνταξη,
της τάξεως του 30%. Το ποσοστό αυτό αναμένεται να αυξηθεί το νέο έτος.

Στο τραπέζι των συζητήσεων η κυβέρνηση είναι σίγουρο ότι θα φέρει ζητήματα που
θα έχουν να κάνουν με τη χρηματοδότηση του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης,
αλλά και με το καυτό κεφάλαιο των παροχών. Ο τρόπος υπολογισμού των συντάξεων,
η αναθεώρηση του θεσμού των βαρέων -ανθυγιεινών επαγγελμάτων και η αλλαγή σε
προϋποθέσεις συνταξιοδότησης (συντάξιμα έτη – όρια ηλικίας) θα είναι τα μεγάλα
αγκάθια του διαλόγου κυβέρνησης και κοινωνικών φορέων.

Ειδικότερα:

1.Χρηματοδότηση συστήματος: Η χρηματοδότηση του συστήματος και η
εξασφάλιση των αναγκαίων πόρων για τη διατήρηση της βιωσιμότητας και την
ανάπτυξή του θα αποτελέσει ένα μεγάλο αγκάθι στις επικείμενες συζητήσεις.
Επιμέρους ενότητες αυτού του κεφαλαίου θα είναι:

* Η αποσαφήνιση του ρόλου του κράτους και το ποσοστό συμμετοχής του στη
χρηματοδότηση.

* Η διεύρυνση ή και, ενδεχομένως, η διαφοροποίηση της ασφαλιστικής βάσης.

* Η διασφάλιση των θεσμοθετημένων πόρων με τον περιορισμό της εισφοροδιαφυγής
και των αλόγιστων δαπανών.

Πάντως, στο όλο θέμα αξιοσημείωτη είναι η επισήμανση της ΠΟΠΟΚΠ (Πανελλήνια
Ομοσπονδία Προσωπικού Οργανισμών Κοινωνικής Πολιτικής) ότι το κράτος οφείλει
πάνω από 650 δισ. δρχ. στα ασφαλιστικά ταμεία, μόνο από οφειλές που
αντιστοιχούν στις εισφορές των νέων ασφαλισμένων και αφορούν την περίοδο
1993-1999.

Εδώ θα πρέπει να τονιστεί ότι με τη συμφωνία ΓΣΕΕ και εργοδοτικών οργανώσεων,
(έμποροι, επαγγελματοβιοτέχνες) για το ασφαλιστικό προτείνεται η εφαρμογή της
τριμερούς χρηματοδότησης σε αναλογία 2/9, 3/9, 4/9, (εργαζόμενοι, κράτος,
εργοδότες).

2.Τρόπος υπολογισμού συντάξεων: Οι κύριες συντάξεις στη χώρα μας (σε σχέση
με τις εν ενεργεία αποδοχές) είναι από τις υψηλότερες του ΟΟΣΑ, με εξαίρεση
τους ασφαλισμένους που άρχισαν να εργάζονται μετά το 1993. Πράγματι, η ανώτατη
κύρια σύνταξη για 35 έτη υπηρεσίας ή 10.500 ημέρες ασφάλισης καλύπτει, για
ορισμένες ομάδες, το 70% των συντάξιμων αποδοχών, ενώ για κάποιες άλλες
κλιμακώνεται μέχρι και το 100% των συντάξιμων αποδοχών. Η ανώτατη επικουρική
σύνταξη αποτελείται από το 10% των συντάξιμων αποδοχών μέχρι και το 65%, ενώ η
κύρια και η επικουρική ανώτατη σύνταξη ­ αθροιστικά ­ αποτελείται (πάντα για
35 έτη ασφάλισης ή 10.500 ημέρες) από το 80% των συντάξιμων αποδοχών και
ξεπερνάει, σε ορισμένες περιπτώσεις, το 140%. Χαρακτηριστικά, η έκθεση Σπράου
επισημαίνει ότι πολλά άτομα εισπράττουν συντάξεις μεγαλύτερες από το εισόδημα
από την εργασία, ενώ η ελαστικότητα των αντισωρευτικων διατάξεων σημαίνει ότι
το ίδιο άτομο μπορεί να εισπράξει πολλαπλές συντάξεις (33% των συνταξιούχων
λαμβάνει δύο ή περισσότερες συντάξεις). Στο τραπέζι του διαλόγου θα παιχτεί το
σενάριο για την καθιέρωση ενιαίου συστήματος σε όλα τα ταμεία για τον
υπολογισμό των συντάξεων με πρότυπο το ΙΚΑ, όπου ο υπολογισμός των συντάξεων
γίνεται με βάση τις αποδοχές της τελευταίας πενταετίας

3.Προϋποθέσεις συνταξιοδότησης: Η κατάργηση των προνομίων για πρόωρη
συνταξιοδότηση κατά τους ειδικούς είναι ένα άλλο μεγάλο κεφάλαιο που θα
απασχολήσει τον διάλογο για το ασφαλιστικό. Οι μελέτες δείχνουν ότι η πρόωρη
συνταξιοδότηση επιτυγχάνεται:

Με ειδικές διατάξεις (κατηγορίες ατόμων, μητέρες), μέσω των συντάξεων
αναπηρίας, με τα βαριά και τα ανθυγιεινά επαγγέλματα και σε ειδικές κατηγορίες
συντάξεων χωρίς όριο ηλικίας (π.χ. συντάξεις χηρείας, άγαμες θυγατέρες). Ο
ΟΟΣΑ σημειώνει για την Ελλάδα ότι το δικαίωμα για πλήρη σύνταξη θεμελιώνεται
σχετικά εύκολα, στη χειρότερη περίπτωση ύστερα από 35 έτη υπηρεσίας, όταν στη
Γαλλία απαιτούνται 38 χρόνια υπηρεσίας, στη Γερμανία 40 και στην Ολλανδία 49
έτη υπηρεσίας. Επίσης, επισημαίνεται από τον ΟΟΣΑ ότι στην Ελλάδα υπάρχουν
εξαιρετικά ευνοϊκές προϋποθέσεις συνταξιοδότησης των γυναικών, ιδιαίτερα όσων
έχουν ανήλικα παιδιά. Η έκθεση Σπράου προτείνει, μεταξύ άλλων, την εξάλειψη
αντικινήτρων παραμονής στην εργασία (π.χ. εργασία συνταξιούχων, συντάξεις άνω
του 100%), την εξέταση περιπτώσεων συνταξιοδότησης χωρίς όριο ηλικίας, την
εξέταση περιπτώσεων ειδικής μεταχείρισης μητέρων κ.ά. Στην ίδια έκθεση
επισημαίνεται ότι είναι σημαντικότερο να εξαλειφθούν τα κίνητρα για πρόωρη
συνταξιοδότηση, πριν προχωρήσει κανείς σε βίαιες αλλαγές ορίων ηλικίας.
Χαρακτηριστικά τονίζεται ότι η μέση ηλικία συνταξιοδότησης στο ΙΚΑ έχει, τα
τελευταία χρόνια, μια ελαφρά πτωτική τάση. Ο μέσος όρος υποκρύπτει μία σαφή
αύξηση των ατόμων που συνταξιοδοτούνται πριν από τα 60. Παράλληλα, το
προσδόκιμο επιβίωσης ενός άνδρα στην ηλικία των 60 ετών έχει αυξηθεί από 77 το
1970 σε 79,5 χρόνια, ενώ για τις γυναίκες από 79 σε 82,3 χρόνια και αναμένεται
περαιτέρω θεαματική βελτίωση.

4.Βαρέα – ανθυγιεινά επαγγέλματα: Περίπου οι μισοί ασφαλισμένοι στο ΙΚΑ
ανήκουν στα βαρέα και ανθυγιεινά επαγγέλματα, με αποτέλεσμα η ηλικία
θεμελίωσης του συνταξιοδοτικού δικαιώματος να μειώνεται κατά 5 έτη. Η
αναθεώρηση του συστήματος των βαρέων-ανθυγιεινών επαγγελμάτων προτείνεται από
την έκθεση Σπραου και περιλαμβάνεται στη μελέτη που γίνεται αυτή την περίοδο
από τη βρετανική εταιρεία Government Actuary’s.