Η πρόκληση της κοινωνίας της μάθησης

Για 13η χρονιά οργανώνεται εφέτος η παγκόσμια ημέρα του αλφαβητισμού. Η
ΟΥΝΕΣΚΟ, ο διεθνής οργανισμός ο οποίος έχει καθιερώσει το θεσμό, περιλαμβάνει
στις φετινές εκδηλώσεις την έναρξη της Διεθνούς Εβδομάδος για την Εκπαίδευση
των Ενηλίκων και την προβολή της «Δεκαετίας Αλφαβητισμού» που έχει κηρύξει ο
ΟΗΕ. Οι εκδηλώσεις αυτές θα συνδεθούν επίσης με τη «Σύνοδο της χιλιετίας» των
αρχηγών των κρατών που διοργανώνει αυτές τις μέρες ο ΟΗΕ.

Οι φετινές εκδηλώσεις αποκτούν συμβολικό χαρακτήρα διότι συνδέονται με την
είσοδο στη νέα χιλιετία. Παρέχουν κατά συνέπεια την ευκαιρία ενός απολογισμού
ως προς την αντιμετώπιση του αλφαβητισμού στην αυγή της «εποχής των μεγάλων
αλλαγών».

Οι σχετικές μελέτες της ΟΥΝΕΣΚΟ επισημαίνουν ότι παρά τη βελτίωση το πρόβλημα
του αναλφαβητισμού εξακολουθεί να είναι ένα παγκόσμιο πρόβλημα και στο νέο
αιώνα:

* 880 εκατομμύρια ενήλικοι είναι αναλφάβητοι, η πλειοψηφία των οποίων είναι
γυναίκες.

* 113 εκατομμύρια παιδιά, 60% των οποίων είναι κορίτσια, δεν παρακολουθούν
ούτε τη στοιχειώδη εκπαίδευση.

Στην Ελλάδα επίσης, παρά τη συνεχή βελτίωση των μεγεθών, το πρόβλημα
εξακολουθεί να υπάρχει. Σύμφωνα με στοιχεία σχετικής έρευνας:

* 44,8% του πληθυσμού δεν έχει τελειώσει την υποχρεωτική εκπαίδευση

* 26,7% δεν έχουν τελειώσει το Δημοτικό και 12% δεν έχουν παρακολουθήσει
καθόλου σχολείο

Η διαρροή από την υποχρεωτική εκπαίδευση είναι 11%.

Η κατάσταση αυτή περιορίζει την ικανότητα των κοινωνιών να ανταποκριθούν στις
συνεχείς μεταβολές. Μεταβολές που εκδηλώνονται με την παγκοσμιοποίηση των
οικονομιών, την ταχύτατη ανάπτυξη της επιστήμης-τεχνολογίας, τις δημογραφικές
μεταβολές, την εμφάνιση της κοινωνίας της πληροφορίας, τους μετασχηματισμούς
της εργασίας, την οικολογική κρίση κ.ά.

Διά βίου μάθηση

Οι μεταβολές αυτές επηρεάζουν τις αντιλήψεις της μάθησης και ειδικότερα του
αλφαβητισμού. Συγκεκριμένα ο αλφαβητισμός δεν περιορίζεται πλέον στην
παραδοσιακή αντίληψη της απόκτησης της ικανότητας της ανάγνωσης, της γραφής
και της αριθμητικής. Επεκτείνεται και στην απόκτηση των μορφωτικών δεξιοτήτων
για τη συμμετοχή στην κοινωνική-πολιτισμική ζωή, στην απασχόληση, τη συμβολή
στη βιώσιμη ανάπτυξη, την αυτοανάπτυξη. Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή, ο
αλφαβητισμός (ή με την ευρύτερη έννοια ο γραμματισμός) συνδέεται με την
ανάπτυξη της ικανότητας της διά βίου μάθησης. Η διά βίου μάθηση στηρίζεται
στην ικανότητα της απόκτησης της γνώσης, παρά στην αποθήκευση γνωστικού
υλικού. Επιδιώκει την ενεργό συμμετοχή των ατόμων στη διαμόρφωση της
μορφωτικής τους εξέλιξης, παρά στην αντιμετώπισή τους ως «αντικειμένων»
τυποποιημένων γνωστικών συνταγών.

Η διά βίου μάθηση είναι βασική προϋπόθεση της κοινωνίας της μάθησης, η οποία
μπορεί να συμβάλλει στην αντιμετώπιση των σύνθετων και αλληλεξαρτώμενων
προβλημάτων που αναδεικνύουν οι επιταχυνόμενες αλλαγές, η αυξανόμενη
πολυπλοκότητα και οι κίνδυνοι της νέας εποχής.

Νέα στρατηγική

Από τα παραπάνω προκύπτει η ανάγκη επαναπροσδιορισμού του χαρακτήρα της
εκπαίδευσης. Κέντρο βάρους της νέας στρατηγικής είναι:

* Η έμφαση στην αντίληψη της διά βίου μόρφωσης η οποία διατρέχει το σύνολο του
εκπαιδευτικού συστήματος

* Η αλληλοσύνδεση του τυπικού εκπαιδευτικού συστήματος (σχολική εκπαίδευση,
ΑΕΙ-ΤΕΙ) με την εκπαίδευση των ενηλίκων. Το σύστημα αυτό λειτουργεί ως δίκτυο
που είναι ανοικτό σε κάθε άτομο, σε κάθε ηλικία και από όποια θέση και αν
βρίσκεται. Χαρακτηρίζεται από την ποιότητα, την ευελιξία, τις σύγχρονες
μεθόδους διδασκαλίας, την αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών, την
αξιολόγηση-πιστοποίηση των αποκτώμενων δεξιοτήτων.

Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται τα προγράμματα που εκπονεί η Γενική Γραμματεία
Λαϊκής Επιμόρφωσης του υπουργείου Παιδείας σε τομείς όπως:

­ Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας.

­ Εκπαίδευση Ενηλίκων στην ανάπτυξη δεξιοτήτων για την κοινωνική-επαγγελματική
ζωή.

­ Εκπαίδευση γονέων για την υποστήριξη των παιδιών τους στη μάθηση.

­ Εκπαιδευτικό-πολιτιστικό πρόγραμμα Μελίνα.

­ Περιβαλλοντική Εκπαίδευση για την τοπική ανάπτυξη.

­ Πρόσβαση γυναικών στην αγορά εργασίας.

­ Εκπαίδευση μεταναστών στην ελληνική γλώσσα.

Κουλτούρα μάθησης

Η εκπαίδευση ενηλίκων ως διά βίου μάθηση με στόχο την κοινωνία της γνώσης,
είναι ένα κλειδί για τη δημιουργική ένταξη στη νέα εποχή. Η ανάπτυξή της δεν
περιορίζεται μόνο στις ευθύνες της κρατικής εξουσίας. Δεν είναι μόνο το
άθροισμα νόμων, σχεδίων, προγραμμάτων και χρηματοδοτήσεων. Είναι μια ευρύτερη
κοινωνική διεργασία στην οποία οι κοινωνικές οργανώσεις αναλαμβάνουν ένα
σημαντικό μερίδιο ευθύνης. Με άλλα λόγια η εκπαίδευση ενηλίκων συνδέεται με
την ανάπτυξη μιας «κουλτούρας μάθησης», δηλαδή με την ικανότητα της ίδιας της
κοινωνίας να αξιοποιεί δημιουργικά το σύνολο του ανθρώπινου δυναμικού της για
την ανταπόκριση στις συνεχείς εξελίξεις.

Ο Χρίστος Δούκας είναι δρ του Πανεπιστημίου Αθηνών.