ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η κοιλιά του αρχιτέκτονα

Με την ευκαιρία του αφιερώματος στον Άγγλο σκηνοθέτη Peter Greenaway είδαμε
ξανά το φιλμ «Η κοιλιά του αρχιτέκτονα», που προσφέρεται για πολλαπλές
αναγνώσεις.

Για μια ακόμη φορά, αναγνωρίσαμε την ευστοχία του σκηνοθέτη, στα
κινηματογραφικά σχόλια για τη σχέση της πόλης με τα μνημεία, για τις γόνιμες
ιδέες και την άγονη χρησιμοποίησή τους, για την παγιδευμένη υπευθυνότητα των
αρχιτεκτόνων που διαχωρίζει το σχέδιο από την κατασκευή, για την άρρηκτη σχέση
του χρήματος με τον χρόνο, και τον καθοριστικό ρόλο της κάθε εξουσίας που
καταναλώνοντας με βουλιμία την αρχιτεκτονική ουσιαστικά την ακυρώνει.

Η αιώνια Πόλη: ανοιχτή έκθεση μνημειακής αρχιτεκτονικής (Κολοσσαίο, Πάνθεον,
Πιάτσα Ναβόνε, Καπιτώλιο…), θα υποδεχτεί μια έκθεση αρχιτεκτονικών σχεδίων
που δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ. Ο εκθεσιακός χώρος, το κτίριο του Βίκτωρος
Εμμανουήλ Γ’, κυριαρχεί στην ταινία, ένας πομπώδης «όγκος» από λευκό μάρμαρο
που φυτεύτηκε στην καρδιά της ιστορικής Πόλης, τούρτα που η πόλη αρνείται να
χωνέψει.

Ο αρχιτέκτονας Κρακλάιτ ήρθε στη Ρώμη από το Σικάγο, για να στήσει μια έκθεση,
αφιερωμένη στον «ήρωά του», τον οραματιστή αρχιτέκτονα Boullee (1728 – 1799),
που έζησε από κοντά την κοσμογονία της Γαλλικής Επανάστασης.

Με το πικρό του χιούμορ ο σκηνοθέτης αποκαλύπτει την ουτοπική πλευρά της
αρχιτεκτονικής, που αναφέρεται σε κάθε έργο που δεν χτίστηκε ή δεν
ολοκληρώθηκε ποτέ, χαρακτηριστικό παράδειγμα το έργο του Boullee.

Ο Boullee για το σφαιρικό κενοτάφιο του Νεύτωνα που σχεδίασε το 1784 έγραψε:
«Αν εσύ με την έκταση της φώτισής του και την ανωτερότητα του πνεύματός
σου καθόρισες το σχήμα της γης, εγώ με το σχέδιό μου θέλησα να
σε περιβάλω με την ανακάλυψή σου… ήθελα να τοποθετήσω τον Νεύτωνα
στον ουρανό. Το φως αυτού του μνημείου θα πρέπει να μοιάζει με
το φως μιας καθαρής νύχτας που εκπέμπουν τα άστρα και οι αστερισμοί του
ουράνιου θόλου…».

Ο Boullee πίστεψε στην επανάσταση «στα φώτα της και στις απέραντες
προσπάθειές μας, που καλύπτουν όλους τους τομείς», τα λόγια του
συμπληρώνουν σαν ηχώ όσα έλεγε ο Ροβεσπιέρος στην Εθνοσυνέλευση: «… Ο
νους του ανθρώπου μοιάζει ακόμα στη σφαίρα όπου κατοικεί, η μισή είναι
βυθισμένη στα σκοτάδια ενώ η άλλη μισή είναι φωτισμένη».

Ο Κρακλάιτ, όνομα σύνθετο, από τις λέξεις φως (λάιτ) και κρακ, κάτι φωτεινό
που σπάει. Ένα σπασμένο φωτάκι, λοιπόν, ο αρχιτέκτων Κρακλάιτ, έχει υλοποιήσει
ελάχιστα κτίρια, επιθυμεί να εισάγει στη Ρώμη το έργο του αρχιτέκτονα που
θαύμαζε.

Με τις εικόνες, τον λόγο, τα βλέμματα, τις κινήσεις ο σκηνοθέτης βυθομετράει
τις σχέσεις του μνημείου και του μνήματος, του κτίσματος και του ανθρώπου, της
ζωής και του θανάτου με παράδοξα σύμβολα που η διφορούμενη ερμηνεία τους μας
μεταφέρει σε έναν κόσμο ονειρικό αλλά και εφιαλτικό. Ενδεικτική της νοσηρής
ατμόσφαιρας, που διαβρώνει την προετοιμασία της έκθεσης, είναι η τούρτα
γενεθλίων για την υποδοχή του Κρακλάιτ και της νέας και όμορφης Λουίζας
Κρακλάιτ: το σφαιρικό κενοτάφιο σε σμίκρυνση με επάλειψη από άσπρο γυαλιστερό
γλάσο, περιτριγυρισμένο από κεριά, προμήνυμα του θλιβερού τέλους: της έκθεσης
και του φιλμ.

Οι σφαιρικές μορφές κυριαρχούν: τα φρούτα, το γυροσκόπιο, το κενοτάφιο του
Νεύτωνα, η κοιλιά της εγκύου συζύγου, που αναλαμβάνει να εγκαινιάσει τελικά
την έκθεση με υπεύθυνο τον Ιταλό επιπόλαιο κομψευόμενο αρχιτέκτονα, που
αντικατέστησε τον Κρακλάιτ. Η κοιλιά του αρχιτέκτονα Κρακλάιτ δεσπόζει, την
παρακολουθεί ο ίδιος, καθώς φουσκώνει, ενώ, καταπονημένος από τους αβάσταχτους
πόνους της επάρατου νόσου, ή μήπως από το δηλητήριο, φωτογραφίζει κοιλιές,
μεγεθύνει κοιλιές, προβάρει κοιλιές…

Μ’ αυτές τις «φούσκες: αισθητικές, κωμικές,
φιλοσοφικές ο Greenaway παίζει σαν επιδέξιος ταχυδακτυλουργός».

Στο τέλος ο Κρακλάιτ, εξόριστος από το ίδιο του το έργο, κοιτάει από ψηλά την
εορτή των εγκαινίων, η πραγματικότητα εκτυλίσσεται εκεί όπου εκείνος είναι
απών. Πομπώδεις λόγοι, χορηγοί και managers αναλαμβάνουν την έκθεση, το
χαρτονόμισμα με τη μορφή του Νεύτωνα κυκλοφορεί, δυσπεψία, απελπισία,
δραματική πτώση του αρχιτέκτονα. Η ταινία, πέρα από την αρχιτεκτονική αλλά και
μέσα από την αρχιτεκτονική, αποκαλύπτει με τον πιο οδυνηρό τρόπο τη διαβρωτική
σαρκοβόρα ασθένεια που καταβροχθίζει όσους τολμούν ακόμα να ονειρεύονται και
επιθυμούν διακαώς να πραγματοποιήσουν, να χτίσουν τα όνειρά τους.

Ο Κρακλάιτ σε μια από τις ανεπίδοτες επιστολές του προς τον Boullee γράφει:

«Είμαι φυλακισμένος του ονείρου μου, λένε ότι δεν μπορώ να κάνω
αυτό, κι ότι δεν θα μου δοθεί ποτέ η άδεια για εκείνο κι αυτό είναι
αδύνατο κι εκείνο πολύ δύσκολο… Ζητούν συναντήσεις στις οποίες
διαπληκτίζονται μεταξύ τους για άσχετες λεπτομέρειες…».

Τα «σχέδια», με το νόημα της προβολής στο μέλλον μιας ποιητικής πράξης, τόσο
άμεσα αναφερόμενης στον άνθρωπο, όπως η αρχιτεκτονική, όλο και απομακρύνονται
από την εφαρμογή τους, είτε ακινητοποιούνται στην περιοχή της ουτοπίας είτε
παρερμηνεύονται μέσα στην επικρατούσα σύγχυση ανάμεσα στον σκοπό και στα μέσα.

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.