Η πολιτική της Ρωσίας και οι προσδοκίες των Ελλήνων

Ο Μέγας Πέτρος σε πορτρέτο φιλοτεχνημένο από τον Νατιέ (Πετρούπολη, Μουσείο Ερμιτάζ)

Τα Ορλωφικά, ένα επιμέρους επεισόδιο στην μακρά ρωσο-οθωμανική διένεξη του
18ου αιώνα, ανήκουν σε μια ιστορική συγκυρία σημαντικών κοινωνικοοικονομικών
ανακατατάξεων και ιδεολογικών ζυμώσεων που σημειώνονται την εποχή εκείνη στον
οθωμανικό χώρο, και ιδιαίτερα στη βαλκανική χερσόνησο, στο πλαίσιο της
συνάντησης αυτών των περιοχών με τον δυτικoευρωπακό κόσμο και, βεβαίως, με τη
ρωσική αυτοκρατορία. Οι πολιτικές και κοινωνικές ιδέες του ευρωπαϊκού
διαφωτισμού διαδίδονται στον κόσμο της Ανατολής. Εκεί, συναντώνται με
κοινωνικές κινητικότητες μεγάλης κλίμακας, οι οποίες έχουν προκληθεί από την
ανάπτυξη εμπορικών δικτύων στην ανατολική Μεσόγειο και τις ευρωπαϊκές κτήσεις
της οθωμανικής αυτοκρατορίας, καθώς και από την πύκνωση των εμπορικών
συναλλαγών των περιοχών αυτών με τα σημαντικά οικονομικά και πνευματικά κέντρα
της Βορειοδυτικής και της Κεντρικής Ευρώπης. Έτσι, από τα αναπτυσσόμενα αστικά
κέντρα της Ηπείρου και της Μακεδονίας, τα Ιόνια νησιά και τις πόλεις της
ιταλικής χερσονήσου, μέχρι τη Βιέννη και τις γερμανικές και Κάτω Χώρες και από
εκεί στις παραδουνάβιες Ηγεμονίες και τις μακρινές περιοχές της Κριμαίας, ένας
ολόκληρος κόσμος αρχίζει να μετασχηματίζεται αναπτύσσοντας την δική του
ενδοχώρα, αλλά και νέους μηχανισμούς κοινωνικής αναπαραγωγής και ιδιόμορφους
προσανατολισμούς πέρα και έξω από τις ισχύουσες γεωπολιτικές οριοθετήσεις. Στο
πλαίσιο αυτό, ο επαναπροσδιορισμός των σχέσεων και των μορφών πολιτικής
κυριαρχίας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη τίθεται στο επίκεντρο των ενδιαφερόντων
των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων. Οι Ευρωπαίοι ηγεμόνες της εποχής επιχειρούν
να προσαρμοστούν στις εξελίξεις και να συμπεριλάβουν στους σχεδιασμούς τους
τις δυνατότητες που ανοίγουν οι νέες κοινωνικο-οικονομικές πραγματικότητες στη
Νοτιοανατολική Ευρώπη και ιδίως στα ευρωπαϊκά εδάφη της Οθωμανικής
Αυτοκρατορίας.

***

Οι ρωσο-οθωμανικοί πόλεμοι του 18ου αιώνα λαμβάνουν χώρα σε αυτό το ιστορικό
σκηνικό. Το ρωσικό σχέδιο αναφέρεται στους επεκτατικούς προσανατολισμούς της
Ρωσίας προς τον νότο, στην προσπάθειά της να διευρύνει την επιρροή της και να
ενδυναμώσει τον ρόλο της. Στην κατεύθυνση αυτή, η ορθόδοξη Ρωσία οργανώνει τις
αξιώσεις και εκφράζει τις επεκτατικές της διεκδικήσεις προβάλλοντας τον εαυτό
της ως την προστάτιδα των ομοδόξων της υπό την οθωμανική κυριαρχία. Το γεγονός
ότι η Ρωσία παρουσιάζεται την εποχή αυτή ως προστάτης ακόμη και ελευθερωτής
των ορθόδοξων πληθυσμών των Βαλκανίων από την αλλόθρησκη εξουσία του
σουλτάνου, νομιμοποιεί ηθικά και ιδεολογικά το επεκτατικό εγχείρημα. Έτσι, οι
φιλελεύθερες αρχές και αξίες του ευρωπαϊκού πολιτισμού προάγουν εν τοις
πράγμασι τις ιδεολογικές σκοπεύσεις των Ρώσων στη συγκεκριμένη περιοχή.

Ο ιδεολογικός αυτός συγκερασμός ενεργοποιεί την εικόνα της Ρωσίας ως “τρίτης
Ρώμης”, ως κληρονόμου δηλαδή της βυζαντινής οικουμένης, θεματοφύλακα της
ορθοδοξίας. Αυτός υπήρξε άλλωστε ο θεμελιώδης όρος για την ευδοκίμηση του
ρωσικού σχεδίου στο περιβάλλον των κατακτημένων. Ρώσοι ηγεμόνες, όπως ο
Μεγάλος Πέτρος και η Αικατερίνη Β’, καλλιέργησαν αυτήν την ιδέα εντάσσοντάς
την στο ρωσικό σχέδιο.

***

Ο Ευγένιος Βούλγαρης

Από την άλλη πλευρά, η δεξίωση της ιδέας της “τρίτης Ρώμης” από τους
υπόδουλους χριστιανούς συναρτάται αφενός με το ηγεμονικό πρότυπο της
πεφωτισμένης δεσποτείας, που ευδοκιμεί στο λόγιο περιβάλλον της εκκλησιαστικής
ιεραρχίας και των εμπορικών κοινοτήτων του παροικιακού ελληνισμού, και,
αφετέρου, με τις διάχυτες προνοιακές αντιλήψεις περί της οθωμανικής
κατάκτησης. Οι προνοιακές αντιλήψεις συνυφαίνονται έτσι με τις προσδοκίες που
γεννά η πεφωτισμένη δεσποτεία. Παρά τις διαφορές τους, οι δύο αυτές κατηγορίες
“δοξασιών” συναντώνται κατά τρόπο που επιτρέπει στη δεδομένη πολιτική συγκυρία
τη διείσδυση των ιδεολογημάτων του “Ρώσου απελευθερωτή” και του “ξανθού
γένους”.

Το πρότυπο της πεφωτισμένης δεσποτείας της διακυβέρνησης που στηρίζεται στην,
βάσει του ορθού λόγου και του νόμου, χρηστή και αποτελεσματική διοίκηση και
οργάνωση του κράτους, με αποκλειστικό σκοπό την ισχυροποίησή του και την
εύρυθμη λειτουργία του ως προϋπόθεση για την κοινωνική ευημερία και πρόοδο,
ανέδειξε σημαντικούς Ευρωπαίους ηγέτες, όπως ήταν ο Μεγάλος Πέτρος και η
Αικατερίνη Β’. Στους κύκλους μιας “ελληνικής” λογιοσύνης (που είχε ανατραφεί
με τα ουμανιστικά μετα-αναγεννησιακά ιδεώδη, με εκκοσμικευμένη, ιστορική
καλλιέργεια και συνείδηση) είχε μορφωθεί η ιδέα ότι οι υπόδουλοι Ρωμιοί ως
φορείς της αρχαιοελληνικής κληρονομιάς εντάσσονται στην ίδια πολιτισμική
συνάφεια με εκείνη των σύγχρονων χριστιανικών ευρωπαϊκών κρατών. Σύμφωνα με
την αντίληψη αυτή, η “αναγέννηση” του ελληνισμού προϋπέθετε την αποδέσμευσή
του από τον ζυγό της “εκφυλισμένης”, αλλόθρησκης και τυραννικής οθωμανικής
δεσποτείας και το ζήτημα αυτό θα έπρεπε να γίνει υπόθεση όλων των
“πολιτισμένων” ευρωπαϊκών κρατών. Λόγιοι ιεράρχες, όπως ο Ευγένιος Βούλγαρης,
σε συνεχή επαφή με αξιωματούχους της τσαρικής αυλής, συνέδεσαν τα πολιτικά
τους οράματα για το μέλλον του ελληνισμού με το ρωσικό σχέδιο. Το πολιτικό
τους όραμα απέβλεπε στη δημιουργία μιας Ελληνικής Ηγεμονίας, ενός
αυτόνομου κρατικού μορφώματος υπό την επικυριαρχία των Ρώσων.

Αλλά βεβαίως η δεξίωση της ιδέας της “τρίτης Ρώμης” από τους υπόδουλους
χριστιανούς συναρτάται και με τις προνοιακές αντιλήψεις περί της κατάκτησης.
Σύμφωνα με τις αντιλήψεις αυτές, οι λόγοι που είχαν οδηγήσει στην κατάκτηση
ήσαν οικείοι από τη θεολογία και το δόγμα του “προπατορικού αμαρτήματος”, όπως
επίσης και η έκβασή της ήταν γνωστή από την εσχατολογική φιλολογία περί της
επικείμενης “ημέρας της κρίσης” που θα σήμαινε την “ανάσταση” του ορθόδοξου
γένους των Ρωμαίων. Τα σχέδια που μνημονεύονται και ανασύρονται στο πλαίσιο
αυτής της εσχατολογίας συνιστούν προδιαγεγραμμένες προνοιακές εντολές, προς
τις οποίες το γένος οφείλει να συμμορφώνεται. Βεβαίως, δεν είναι η εσχατολογία
καθεαυτή που καθορίζει απευθείας την εκδήλωση της συλλογικής δράσης είτε
πρόκειται για πράξη υποταγής στον κατακτητή είτε πρόκειται για πράξη ανυπακοής
ή εξέγερσης ενάντια στην κατεστημένη εξουσία. Από αυτήν την άποψη, τα
εσχατολογικά σχέδια που στεγάζονται σε τέτοιου τύπου αντιλήψεις για την
ιστορία συνθέτουν τον ιδεολογικό ορίζοντα στο πλαίσιο του οποίου μεταγράφονται
και νοηματοδοτούνται η θέση των ανθρώπων και η συλλογική δράση μέσα στην
κοινωνία.

Η πλούσια χρησμολογική παράδοση των κατακτημένων χριστιανικών κοινωνιών, που
αναφέρεται στην “επικείμενη ημέρα της κρίσης”, συνιστά τον λειτουργικό τους
μύθο, σε αναφορά προς τον οποίο εξορθολογίζονται και νομιμοποιούνται οι
σχέσεις των κατακτημένων με τον κατακτητή, δηλαδή τόσο η εξέγερση όσο και η
υποταγή ως στάσεις απέναντι στον κόσμο και την ιστορία. Υπό αυτήν την έννοια,
η αναφορά στους διάχυτους την εποχή εκείνη χρησμούς ή προφητείες επιδέχεται
πολλαπλές ερμηνείες από τους φορείς της εσχατολογικής αντίληψης. Άλλες φορές
νομιμοποιείται η υποταγή ως “θέλημα Θεού” και άλλες πάλι φορές νομιμοποιείται
η εξέγερση ως “θέλημα Θεού”, οπότε η οθωμανική εξουσία κρίνεται “ασεβής” και ο
σουλτάνος ταυτίζεται με τον σατανά. Και στις δύο περιπτώσεις βεβαίως τονίζεται
το προφανές και αναπόφευκτο του εγχειρήματος. Σε κάθε περίπτωση όμως, το νόημα
που αποδίδεται στην οθωμανική κατάκτηση, μολονότι υπερβαίνει τις ανθρώπινες
βουλές και επιδιώξεις, παραμένει ανοικτό στην ερμηνεία: οι άνθρωποι αναζητούν
και ανακαλύπτουν σημάδια βάσει των οποίων αναγνωρίζουν την ενεργό παρουσία της
πρόνοιας στον κόσμο που τους περιβάλλει.

***

Σύμφωνα με αυτές τις αντιλήψεις για την ιστορία, στον πόλεμο τον οποίο
διεξάγουν οι Μοσχοβίτες ενάντια στους Οθωμανούς (1768-1772) εξαγγέλλεται το
“πλήρωμα του χρόνου” για την “ανάσταση” του ορθόδοξου γένους των Ρωμαίων. Το
“άγιο” εγχείρημα της λύτρωσης των χριστιανών φέρεται ωσάν να έχει ανατεθεί στο
ομόδοξο “ξανθό” γένος των Ρώσων. Εξάλλου, στα παραγγέλματά τους οι Ρώσοι
καλούν όλους τους “ορθόδοξους χριστιανούς Ρωμαίους” που βασανίζονται από το
“άπιστον γένος των Τούρκων” να σηκώσουν τον “τίμιο σταυρό” και να πολεμήσουν
τους “άπιστους” διά την “πίστιν, πατρίδαν και ελευθερίαν των”. Και τούτο,
διότι ο πόλεμος ενάντια στον κατακτητή “θέλει τους κάμει να κληρονομήσωσιν την
βασιλεία των ουρανών”. Στα κηρύγματα των Ρώσων αναδεικνύονται οι προφητείες
της κατακτημένης κοινωνίας και ενεργοποιούνται στη συλλογική συνείδηση οι
“προβλέψεις” των χρησμών περί του τέλους της βασιλείας του Αντίχριστου, του
“ασεβούς” μουσουλμάνου ηγεμόνα. Οι εξαγγελίες περί της “ημέρας της κρίσης” και
της “ανάστασης του γένους” προσδίδουν καινούργιο προσανατολισμό στη συλλογική
μνήμη μετασχηματίζοντας βαθιά ριζωμένες παραστάσεις περί της ανασύστασης της
βυζαντινής οικουμένης. Τα μηνύματα (κατ’ ουσίαν οι προφορικές ειδήσεις) που
διαδίδονται εκείνη την εποχή στις ελληνικές περιοχές για την κυρίευση της
Κωνσταντινούπολης από τους Ρώσους έρχονται να επιβεβαιώσουν τις προφητείες:
ζωντανεύουν τον μύθο της ανακατάληψης της βασιλεύουσας από το “ξανθό γένος που
έρχεται από τον Βορρά”, όπερ σημαίνει την επαναφορά του χριστιανού αυτοκράτορα
στον οικουμενικό θρόνο και την αποκατάσταση της βασιλείας των Ρωμαίων.

Βεβαίως, στα κηρύγματα των Ρώσων το ζήτημα της διαδοχής του θρόνου παραμένει
ανοικτό. Το πώς θα διενεργηθεί η νόμιμη διαδοχή στο επίγειο βασίλειο του Θεού
και το ποιος θα είναι ο χριστιανός βασιλιάς που θα αντικαταστήσει τον
μουσουλμάνο ομόλογό του (εάν θα είναι Ρωμαίος ή Ρώσος) συνιστούν ζητήματα που
επιδέχονται ερμηνείες κατά το δοκούν και το συμφέρον, όπως συμβαίνει, εξάλλου,
με κάθε προφητεία. Έτσι λοιπόν οι εκκλήσεις των Ρώσων προς τους υπόδουλους
χριστιανούς έχουν θετική απήχηση επειδή, στη συγκεκριμένη συγκυρία, φέρουν
πολλές σημασίες καλλιεργώντας διαφορετικές προσδοκίες και χωρίς να προδικάζουν
απολύτως το προσδοκώμενο αποτέλεσμα. Η παρακινητική λειτουργία των
ανατρεπτικών αυτών παραγγελμάτων αφορά ακριβώς στην σημασιολογική υποδοχή
τους, καθώς μεταγράφονται στο εσχατολογικό πλαίσιο αναφοράς του αποδέκτη τους:
στο γεγονός δηλαδή ότι ο παλαιός μύθος οδηγεί σε νέες μορφές πολιτικής
συσπείρωσης και κινητοποίησης, επειδή η ευνοϊκή ιστορική συγκυρία επιτρέπει
την αναζωογόνηση και μετάπλασή του. Αναδύεται έτσι σε ένα καινούργιο πλαίσιο
το νόημα που επιφυλάσσει η πρόνοια στο “γένος των πιστών” ή, αλλιώς, τα σχέδια
της πρόνοιας αποκαλύπτονται στους ανθρώπους, τα κελεύσματά της τους καλούν σε
δράση.

Το ενέργημα της Ρωσίας να κάνει πόλεμο με τους Οθωμανούς φέρεται λοιπόν ως
προϊόν συμμόρφωσης προς τις θείες εντολές, που σημαίνει ότι έχει φθάσει η ώρα
να καταλυθεί το κράτος του Αντίχριστου και να αποκατασταθεί η τάξη στο επίγειο
βασίλειο του Θεού. Κατά συνέπεια, το κάλεσμα της Αικατερίνης Β’ μεταφράζεται
σε κάλεσμα του θείου, το οποίο παρεμβαίνει με τον τρόπο αυτό στα ανθρώπινα
πράγματα: ο Ύψιστος αποφασίζει τον πόλεμο και ευλογεί τα όπλα των πιστών,
στρέφοντάς τα ενάντια στους απίστους. Να, λοιπόν, πώς στα παραγγέλματα των
Ρώσων προβάλλονται οι εσχατολογίες της κατακτημένης κοινωνίας και
σηματοδοτείται η ημέρα της κρίσης.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Alexander J., Brigandage and Public Order in the Morea
1685-1806, Αθήνα, 1985

Βούλγαρης Ευγ., Στοχασμοί εις τους παρόντας κρισίμους καιρούς του
Οθωμανκού Κράτους, Κέρκυρα, 1854 (πρώτη έκδοση: Πετρούπολη 1772)

Γριτσόπουλος Τ., Τα Ορλωφικά. Η εν Πελοποννήσω επανάστασις
του 1770 και τα επακόλουθα αυτής, Αθήνα, 1967

Δεληγιάννης Καν., “Απομνημονεύματα”, τ. Α’-Γ’ στο Εμμ. Πρωτοψάλτης
(επιμ.), Απομνημονεύματα αγωνιστών του 1821, Αθήνα, 1957

Κιτρομηλίδης Π., Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Οι πολιτικές και
κοινωνικές ιδέες, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας, 1996

Κοντογιάννης Π., Οι Έλληνες κατά τον πρώτον επί Αικατερίνης Β’
ρωσοτουρκικόν πόλεμον (1768-1774), Αθήνα, εκδ. Καραβία, 1989 (πρώτη
έκδοση: 1903)

Β. Μακρίδης, “Η γαλλική μετάφραση και η έκδοση των Στοχασμών του
Ευγένιου Βούλγαρη”, Ερανιστής, 22(1999), σ. 263-270

Κ. Παλαιολόγος, “Ρωσικά περί Ελλάδος έγγραφα νυν το πρώτον εις την
ελληνικήν μεθερμηνευόμενα”, Παρνασσός, Α'(1887), Β'(1878), Ε'(1883),
Ζ'(1883), Ι'(1886), σ. 915-915-921, 459-464, 143-152, 223-229 και 449-452,
499-502

“Ημερολόγιον αυτόγραφον του Ρώσου ναυάρχου Γρέυγ κατά την εις Πελοπόννησον
εκστρατείαν των Ρώσων 1769”, Παρνασσός, Γ (1879), σ. 34-50

Στ. Παπαδόπουλος, “Η ελληνική επανάσταση του 1770 και ο αντίκτυπός της
στις ελληνικές χώρες”, στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΑ, Αθήνα,
Εκδοτική Αθηνών, 1975, σ. 58-85

Κ. Σάθας, Τουρκοκρατούμενη Ελλάς 1453-1821, Αθήνα, εκδ.
Καμαρινόπουλου, 1962 (πρώτη έκδοση: 1869)

Μ. Σακελλαρίου, Η Πελοπόννησος κατά την δευτέραν τουρκοκρατίαν
(1715-1821), Αθήνα, Ερμής, 1978 (πρώτη έκδοση: 1939)

Ν. Σαρής, Προεπαναστατική Ελλάδα και οσμανικό κράτος. Από το
χειρόγραφο του Σουλεϊμάν Πενάχ εφέντη του Μοραΐτη (1785), Αθήνα, Ηρόδοτος, 1993

Ο Νίκος Ροτζώκος διδάσκει Νεότερη Ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και ο
Διονύσης Τζάκης είναι Διδάκτωρ Ιστορίας, του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού