Η Πελοπόννησος μπροστά στο Ρωσικό απελευθερωτικό σχέδιο
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
9 λεπτά  |
 |
|
Ο πύργος Μπενάκη στην Καλαμάτα, λιθογραφία από το έργο του W. Gell, Narrative |
Στα προηγούμενα σημειώματα παρουσιάσαμε το ιστορικό σκηνικό μέσα στο οποίο
συγκροτείται το ρωσικό σχέδιο και εκδηλώνονται τα γεγονότα που έμειναν γνωστά
στην ιστορία ως “Ορλωφικά”. Αυτή είναι η μία πτυχή του ζητήματος. Η άλλη πτυχή
του αφορά τον χώρο στον οποίο διεξάγεται ο σύντομος πόλεμος, δηλαδή την
Πελοπόννησο, και τους ανθρώπους που πρωτοστατούν σε αυτήν την περιπέτεια,
δηλαδή τους κοτζαμπάσηδες και τους αρχιερείς του τόπου.
Το ζήτημα που θα εξετάσουμε είναι πώς οι άνθρωποι αυτοί, πέρα από τους σκοπούς
των ίδιων των Ρώσων, εντάσσουν το ρωσικό σχέδιο στους δικούς τους πολιτικούς
προσανατολισμούς, δηλαδή, πώς οι ισχυροί χριστιανοί κοτζαμπάσηδες και
αρχιερείς, οι κύριοι εκφραστές της οθωμανικής νομιμότητας στην Πελοπόννησο,
φθάνουν στο σημείο να διαπραγματεύονται με τους Ρώσους και, τελικά, να
πρωτοστατούν σε μια κίνηση που διασαλεύει την ίδια την οθωμανική τάξη.
Ας μην ξεχνάμε ότι οι άνθρωποι αυτοί, οι κεφαλές των ραγιάδων, έχουν πλήρη
επίγνωση ότι, υπηρετώντας το ρωσικό σχέδιο, αναλαμβάνουν πολύ μεγάλη ευθύνη
και ότι θα είναι οι πρώτοι που θα πληρώσουν με το κεφάλι τους μια
πιθανή αποτυχία του εγχειρήματος. Εάν λοιπόν υποθέσουμε ότι οι άνθρωποι αυτοί
δεν ξεσηκώνονται επειδή απλώς “παρασύρονται” από τις υποσχέσεις των Ρώσων και
τον “άσβεστο πόθο τους για ελευθερία”, αν υποθέσουμε ότι, για να μπουν οι
ηγεσίες μιας κοινωνίας στην περιπέτεια ενός πολέμου, που πρόκειται μάλιστα να
διεξαχθεί μέσα “στα ίδια τους τα σπίτια”, θα πρέπει να συντρέχουν σοβαροί
λόγοι τους οποίους να μπορούν να επικαλεστούν (τέτοιοι που να αφορούν τις
ίδιες τις συνθήκες της ζωής τους για να τους εμπνεύσουν και να τους
κινητοποιήσουν), τότε οφείλουμε να διερωτηθούμε για τις κοινωνικο-οικονομικές
και πολιτικές συνθήκες που επικρατούσαν την εποχή εκείνη στην Πελοπόννησο, να
διερευνήσουμε έτσι τις μέριμνες και τις προσδοκίες βάσει των οποίων σκέφτονται
και ενεργούν όσοι πρωτοστατούν στο κίνημα, ακόμη τους καταναγκασμούς που
προσδιορίζουν τις αποφάσεις και προσανατολίζουν τη δράση τους.
***
 |
|
Η Αικατερίνη Β’ της Ρωσίας, η επονομαζόμενη Μεγάλη |
Η επανακατάκτηση της Πελοποννήσου από τους Οθωμανούς το 1715 συντελέστηκε με
την “εκούσιον προσφοράν” των εντοπίων ραγιάδων και των ηγεσιών τους, που
δήλωσαν υποταγή και προσκύνησαν τον νέο κατακτητή. Το “ραγιά ιμπαρέτ”, όπως
μαρτυρούν οι πηγές, εγκαθιδρύθηκε έκτοτε στην Πελοπόννησο και σήμαινε την
παραχώρηση προνομίων στη χριστιανική κοινότητα, η οποία συμμετέχει διά των
εκπροσώπων της, των κοτζαμπάσηδων, στην περιφερειακή διοίκηση. Το γεγονός αυτό
συνέβαλε στη διεύρυνση της επιρροής των τοπικών χριστιανικών ηγετικών ομάδων
και την ανάδειξή τους σε σημαίνουσα πολιτική δύναμη, σε πόλο εξουσίας. Ήδη από
τα μέσα του 18ου αιώνα είχε αρχίσει να δημιουργείται στην Πελοπόννησο ένα
κλίμα έντασης και αναστάτωσης που οφειλόταν στην όξυνση των φατριαστικών
ανταγωνισμών ανάμεσα σε ισχυρές τοπικές πολιτικές συσσωματώσεις χριστιανών
κοτζαμπάσηδων και μουσουλμάνων αγιάννηδων. Το αντικείμενο της διαμάχης ανάμεσα
στις τοπικές εξουσιαστικές ομάδες ήταν η συμμετοχή στην άσκηση της εξουσίας
στην περιφερειακή διοίκηση, δηλαδή η ανάληψη διοικητικών αξιωμάτων, που
συνδεόταν βεβαίως με τον έλεγχο της διαχείρισης των δημοσίων προσόδων και του
μηχανισμού απόσπασης του οικονομικού πλεονάσματος.
Είναι η εποχή που, όπως και αλλού, έτσι και στην Πελοπόννησο μετασχηματίζεται
το σύστημα εκμίσθωσης των φόρων και της διαχείρισης των δημοσίων προσόδων. Οι
εκμισθωτές του μουκαταά (mukataa), των δημοσίων προσόδων, μετατρέπονται σε
ισόβιους, κατ’ουσίαν, αγοραστές, εξέλιξη που τους επιτρέπει να σχηματίζουν
σχετικά μεγάλες γαιοκτησίες. Η αναπαραγωγή όμως της κοινωνικο-οικονομικής
ισχύος των τοπικών πολιτικών παραγόντων συναρτάται με τη δυνατότητά τους να
αναλαμβάνουν αξιώματα στο επίπεδο της περιφερειακής διοίκησης, μέσω των οποίων
μπορούν να ασκούν δημοσιονομική πολιτική και να ελέγχουν τη διαχείριση των
δημοσίων προσόδων. Δημιουργούνται έτσι στους κόλπους των χριστιανών
κοτζαμπάσηδων και των μουσουλμάνων αγιάννηδων πολιτικές συσσωματώσεις/φατρίες,
που διαμορφώνουν σχετικά σταθερούς πόλους εξουσίας με διευρυμένα σε ολόκληρη
την περιφέρεια δίκτυα επιρροών. Στον βαθμό που οι σχέσεις εξουσίας σε
περιφερειακό επίπεδο εξαρτώνται και καθορίζονται από τις αποφάσεις της Πύλης,
η δράση των ομάδων αυτών εκτείνεται μέχρι τους κόλπους της κεντρικής εξουσίας.
Προκειμένου να διευρύνουν το πεδίο της εξουσιαστικής τους ικανότητας,
επιχειρούν να παρέμβουν στις διαδικασίες που αφορούν τόσο τον διορισμό του
πασά (Μόρα Βαλεσή) όσο και την εξαγορά του δικαιώματος διαχείρισης των
δημοσίων προσόδων με την αποστολή αντιπροσώπων (βεκίληδων) στην
Κωνσταντινούπολη και της προσπάθειας προσεταιρισμού υποστηρικτών στο
περιβάλλον του σουλτάνου.
***
 |
|
Η πεδιάδα της Μεσσηνίας (1805), από το βιβλίο του Ε. Dodwell, Viewsand |
Με τον προσεταιρισμό του πασά, οι τοπικοί πολιτικοί παράγοντες, χριστιανοί και
μουσουλμάνοι, διασφαλίζουν όχι μόνο την προστασία του προς τις πολιτικές και
δημοσιονομικές τους δραστηριότητες στις επαρχίες αλλά, πολύ περισσότερο, τη
συμμετοχή τους στην ίδια την άσκηση της δημοσιονομικής πολιτικής. Έτσι, η
πολιτική φατρία που αποκτά την εύνοια του πασά διευρύνει την εξουσιαστική της
ικανότητα στον χώρο και επικρατεί, προσωρινά πάντοτε, επί των τοπικών της
αντιπάλων. Από την άλλη πλευρά, η πολιτική φατρία που θα απολέσει την εύνοια
του πασά (ή που δεν θα κατορθώσει εξαρχής να τον προσεταιρισθεί) προσφεύγει
στην κεντρική εξουσία, στο περιβάλλον του σουλτάνου, όπου επιδιώκει, με κάθε
τρόπο, να τον υπονομεύσει ενοχοποιώντας τον συνήθως για “κακή διοίκηση”,
“καταχρήσεις” και “μεροληψία” εις βάρος μερίδας του πληθυσμού, ή για αμέλεια
κατά την άσκηση των καθηκόντων του. Απώτερη επιδίωξη των παραγκωνισμένων και
δυσαρεστημένων είναι η αντικατάστασή του από άλλον αξιωματούχο που θα
διάκειται ευνοϊκά απέναντί τους. Η κατάσταση αυτή, βεβαίως, τροφοδοτεί την
αντιπαλότητα στο κοινωνικό και πολιτικό πεδίο ενισχύοντας την αντίδραση των
ανταγωνιστριών πολιτικών ομάδων, οι οποίες επεξεργάζονται ίδιου τύπου
πρακτικές προκειμένου να ανασυνταχθούν, να ανατρέψουν τους υπάρχοντες
συσχετισμούς και να επαναπροσδιορίσουν τους όρους της κοινωνικής και πολιτικής
ηγεμονίας στον τόπο. Στο πλαίσιο αυτής της κατάστασης, πρωταρχικό μέλημα του
πασά, ως εκπροσώπου του σουλτάνου, είναι η διατήρηση των ισορροπιών στο
σύστημα των τοπικών σχέσεων εξουσίας που διαμορφώνεται από την ανταγωνιστική
δράση των πολιτικών φατριών, αλλά, βεβαίως, και η προσπάθεια διαρκούς
επιβεβαίωσης της δικής του ανώτατης εξουσιαστικής αρμοδιότητας.
***
Η εμπλοκή που δημιουργείται από την υπερβολική ισχυροποίηση τοπικών
εξουσιαστικών ομάδων διευθετείται τελικά στο επίπεδο της κεντρικής εξουσίας, η
οποία έτσι επιβεβαιώνει τη δική της (υπέρτατη και αποκλειστική) εξουσιαστική
και ρυθμιστική αρμοδιότητα που απορρέει από το καθεστώς της κατάκτησης. Τις
περιπτώσεις ωστόσο επανατροφοδοτούμενης και μη ελεγχόμενης έντασης στην
περιφέρεια η Πύλη τις αναγνωρίζει ως διασάλευση της τάξης και, συνακόλουθα, ως
αμφισβήτηση του εξουσιαστικού της ρόλου. Με την παρέμβασή της, η κεντρική
εξουσία διευθετεί την κρίση “σωφρονίζοντας” όσους “διασαλεύουν την οθωμανική
τάξη”. Η αντίδραση της κεντρικής εξουσίας και τα μέτρα που κάθε φορά παίρνει
βρίσκονται έτσι σε ευθεία αναλογία με τις εντάσεις του φατριαστικού
ανταγωνισμού. Φαίνεται ότι τη δεκαετία του 1760 κλιμακώνεται στην Πελοπόννησο
ο φατριαστικός ανταγωνισμός, γεγονός το οποίο αντανακλάται και στη σκληρή
αντίδραση της Πύλης: μέσα σε δύο μόλις χρόνια (1762-1764) “έχασαν το κεφάλι
τους” αρχικά πέντε μουσουλμάνοι βεκίληδες και στη συνέχεια άλλοι πέντε
χριστιανοί, που είχαν επιχειρήσει, διαδοχικά, να διαβάλουν επιτυχώς οι μεν
τους δε στον σουλτάνο. Με τον τρόπο αυτό, συντελείται στην περιφέρεια η
διαμόρφωση σχέσεων ισορροπίας, που βεβαίως ελέγχονται πάντοτε από την Πύλη. Το
γεγονός αυτό ωστόσο υποδεικνύει ότι στα μέσα του 18ου αιώνα, καμιά από τις
τοπικές ανταγωνιστικές φατρίες στην Πελοπόννησο δεν μπορούσε να εμπεδώσει
σταθερή κυριαρχία στην περιοχή.
Την εποχή εκείνη λοιπόν, στα περιβάλλοντα των Πελοποννήσιων χριστιανών
κοτζαμπάσηδων καλλιεργείται η ιδέα της αυτονομίας τους από την κεντρική
εξουσία ως συνθήκης που θα τους επιτρέψει να διασφαλίζουν τα κεκτημένα τους με
όρους σταθερότητας. Αυτό είναι το κίνητρο που δημιουργούν οι περιστάσεις και
που κάνει τους ισχυρούς χριστιανούς προύχοντες και αρχιερείς του τόπου να
αναζητήσουν τη διεύρυνση της αυτονομίας τους στις εναλλακτικές προς την
οθωμανική μορφές πολιτικής κυριαρχίας, οι οποίες προσφέρονταν τότε από την
ομόδοξη Ρωσία.
Από τη σκοπιά της οθωμανικής εξουσίας
Στο παρακάτω απόσπασμα ο Σουλεϊμάν Πενάχ, Οθωμανός αξιωματούχος που
βρισκόταν στην Πελοπόννησο την εποχή των Ορλωφικών, αναφέρεται στις φατρίες
και τον πολιτικό ανταγωνισμό μεταξύ των ισχυρών (χριστιανικών και
μουσουλμανικών) τοπικών εξουσιαστικών ομάδων [Ν. Σαρρής (επιμ.),
Προεπαναστατική Ελλάδα και οσμανικό κράτος. Από το χειρόγραφο του
Σουλεϊμάν Πενάχ εφέντη του Μοραΐτη (1785), Αθήνα, Ηρόδοτος, 1993, σ. 180,
181, 186]:
«Έτσι, όταν ο αναφερόμενος μουτεσελίμης έγινε βαλής της χώρας (αξίωμα) το
οποίο προϋπέθετε μεγάλη προσοχή, δεν αντιλήφθηκε τίποτε από τα τεκταινόμενα,
αλλά ούτε και έδωσε προσοχή και αξιοπιστία στους λοιπούς που ήταν και
ισορροπημένοι και λογικοί. Αντίθετα, μας κατηγορούσε ότι με διαδόσεις κατά τις
οποίες οι ραγιάδες θα εξεγερθούν προκειμένου να μη δώσουν (τον οφειλόμενο από
αυτούς ειδικό φόρο για) το παξιμάδι που είχε διαταχθεί από το Υψηλό Κράτος
στον πληθυσμό του καζά, όπως και τις σπερμολογίες γύρω από την άφιξη του
μοσχοβίτικου στόλου, παραδώσαμε τη χώρα του Παντισάχ σε επανάσταση. (…)
Ακόμα και πέντε-έξι κοτζαμπάσηδες από τον καζά μας, που τα χάλασαν με τους
μοσχοβίτες ραγιάδες, κατήγγειλαν στο ιερό δικαστήριο λέγοντας πως η επανάσταση
(των ρωσόφιλων) είναι πια γεγονός και πίεζαν το διοικητή του καζά μας λέγοντάς
του ότι, επειδή πρόκειται να έρθει ο μοσχοβίτικος στόλος, κοινοποιήσατε τις
εκθέσεις μας στην πρωτεύουσα. (…) Στη συνέχεια, όταν ήδη είχαμε βεβαιωθεί
πως θα εμφανιζόταν τα μοσχοβίτικα καράβια, τα τετράποδα που είναι οι ευγενείς
Μοραΐτες και τα άτομα με επιρροή και κύρος και διακεκριμένα από το βίος και
τις θέσεις τους, αλλά και ο εν λόγω μουτεσελίμης, (ενώ) όφειλαν να γνωρίζουν
το γεγονός και να επιστήσουν (την προσοχή) του πολύ λαού και να κακίζουν την
αμεριμνησία του, δεν ήθελαν ούτε καν να το παραδεχτούν και ακόμη δεν είχαν
αντιληφθεί (τίποτε) αναφορικά προς τους σαρκοβόρους Μοσχοβίτες. Οι αμόρφωτοι
και αστοιχείωτοι αυτοί άνθρωποι, όμως, αφού δεν ήξεραν τίποτε σχετικό προς
αυτούς, αλλά μήτε και (σκάμπαζαν) και από γεωγραφία, επιμένοντας πως ο
Μόσκοβος δεν έχει σχέση με τις θάλασσες, πείσμωναν στις απόψεις τους. Οι
μικρόνοες με τις βρόμικες σκέψεις, σε επίρρωση των θέσεών τους, έλεγαν πως (οι
Μοσχοβίτες) στα περάσματα των νησιών της Άσπρης Θάλασσας κυκλοφορούσαν για
λόγους εμπορικούς.(…)
Όταν οι ραγιάδες στασίασαν, στην εν λόγω κωμόπολη (Καλάβρυτα) (…) ο
κοτζαμπάσης του εν λόγω χωριού, γιος του Ζαΐμη, ήρθε από το χωριό του και
μεσολάβησε στους απίστους για την αναχώρησή μας. Αποφασίστηκε οι πιστοί του
ισλάμ να αφήσουν τα όπλα και τα πράγματά τους και τους πήγε στο μοναστήρι του
Μεγάλου Σπηλαίου, που βρίσκεται κοντά στην εν λόγω κωμόπολη και έστειλε
ανθρώπους να προμηθευτούν καΐκια για τη διεκπεραίωσή τους στην πλευρά της
Ρούμελης. Μέχρι ότου έρθουν τα καΐκια, ο μουσουλμανικός πληθυσμός διέμενε στο
εν λόγω μοναστήρι, οι κληρικοί του οποίου τους προσέφεραν φαγητά και ποτά και
δεν τους στερούσαν καθόλου τα κεράσματά τους. Οι εν λόγω κληρικοί κλείστηκαν
(στο μοναστήρι τους) και δεν αναμίχτηκαν στην επανάσταση του Μοριά, προσέτι
και από πριν με το παραπάνω ήταν ευπειθείς και ούτε μια φορά δεν έχει
σημειωθεί καμιά κίνησή τους που να μην είναι σωστή».
Ο Νίκος Ροτζώκος διδάσκει Νεότερη Ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και ο
Διονύσης Τζάκης είναι Διδάκτωρ Ιστορίας, του Ίδρυματος Μείζονος Ελληνισμού
Google news
