ΔΡΟΜΟΙ

Η βιολογική…

… ερμηνεία του εγωισμού και του αλτρουισμού είναι το «έργο ζωής» του
Βιεννέζου ζωολόγου Κουρτ Κόρτσαλ («Ενωμένοι στον εγωισμό μας;»): με αυτήν
εξηγεί τα κοινωνικά μοντέλα και τις πολιτικές επιλογές του ατόμου. Δεν το
κρύβει, μάλιστα, πως είναι με τη μεριά του Ρίτσαρντ Ντόκινς, του «εφευρέτη»
του περίφημου «Εγωιστικού γονιδίου» (εκδ. Σύναλμα). Υποστηρίζει λοιπόν και
αυτός ότι η φυσική επιλογή λειτουργεί προς όφελος του ατόμου, δηλαδή του
γονιδίου ως μηχανισμού αναπαραγωγής του DNA. Και πως εμείς δεν είμαστε παρά
«βιολογικά σκουπίδια» (αντίθετα με ό,τι μας αρέσει να πιστεύουμε για τον εαυτό
μας). Έτσι, κάθε μορφή συνεργασίας δεν είναι παρά το άλλο πρόσωπο της ατομικής
ορμής: ο αλτρουισμός δεν είναι παρά τα άλλο πρόσωπο του εγωισμού.

Ο εγωισμός…

… δεν είναι το «κακό». Ο αλτρουισμός δεν είναι το «καλό». Και ο εγωισμός και
ο αλτρουισμός είναι δυο ουδέτερες καταστάσεις. Ο εγωισμός δεν κυριαρχεί μόνο
στον κόσμο της Δεξιάς (ας μην ξεχνάμε τις περίφημες κομμουνιστικές
«παρεκκλίσεις»). Ο αλτρουισμός δεν κυριαρχεί μόνο στον κόσμο της Αριστεράς
(υπήρξε και φασιστική συντροφικότητα). Η γενετική ερμηνεία του εγωισμού και
του αλτρουισμού μπορεί να φανεί χρήσιμη στα δυο πολιτικά άκρα. Στην Αριστερά,
για να μην ξεχνά πως η κουλτούρα του καπιταλιστικού ατομισμού ­ με τα παράγωγά
της: την ιδιοκτησία, τον ανταγωνισμό, την ιεραρχία ­ έχει πολύ ισχυρές
γενετικές ρίζες. Και στη Δεξιά, για να μην υποστηρίζει πως είναι αναπόφευκτος
ο άκρατος φιλελευθερισμός ­ με τις παράπλευρες συνέπειές του: μαφία,
εγκληματικότητα, συστηματική κοινωνική αδικία ­ ως δήθεν προϊόν της «φύσης»
που δεν μπορεί να μεταλλαχθεί από την κουλτούρα.

Ο τρίτος δρόμος…

… μοιάζει λοιπόν υποχρεωτικός; Έτσι φαίνεται, αν σε λένε Κόρτσαλ. Μα
προσοχή, λέει, άλλο να τον ακολουθείς από ένστικτο και άλλο από επίγνωση πως
αυτό «θέλει» η φύση. Άλλο να βάζεις απέναντι τον Χομπς και τον Μαρξ, με μια
Δεξιά που τάχα κάνει «ανοίγματα» στο κοινωνικό κράτος και με μια Αριστερά που
γίνεται πιο «ρεαλιστική» και «τα βρίσκει» με τον εχθρό και άλλο να πηγαίνεις
πέρα από τη Δεξιά και την Αριστερά επειδή ξέρεις ότι αυτό επιτάσσει η εξέλιξη
του είδους.

Το βέβαιο…

… είναι ότι όπως έχουν σήμερα τα πράγματα ­ συμπεραίνει ο Κόρτσαλ ­
βρισκόμαστε μπροστά σε μια παροξυστική και παθολογική κλιμάκωση του
παραγωγικού ανταγωνισμού. Χρειάζονται μέτρα για να αποτραπεί η κατάρρευση του
συστήματος ­ αν αυτά πρέπει να ληφθούν για εγωιστικούς ή αλτρουιστικούς
λόγους, λίγο ενδιαφέρει. Το είχε πει και ο αναρχικός Κροπότκιν. Ξεκινώντας από
μια δαρβινική ανάλυση του ανθρώπου και της κοινωνίας, απέρριπτε την
αντιπαράθεση εγωισμού και αλτρουισμού και τους σχετικούς με αυτούς
«συμβιβασμούς» και υποστήριζε πως το ατομικό καλό δεν μπορεί να διαχωριστεί
από το συλλογικό χωρίς να πληρώσει ο άνθρωπος το πανάκριβο τίμημα της
αυτοκαταστροφής του είδους. Ήταν ανάγκη να μας το πει και ο Κόρτσαλ;