Το στοιχειό του Γράμμου στα 2.350 μέτρα

Όσοι έχουν κοιμηθεί στο ύπαιθρο, και μάλιστα σε μεγάλο υψόμετρο, ξέρουν πώς
είναι να ξυπνάς πριν ο βασιλιάς ήλιος δώσει το εγερτήριο, ξεμυτίζοντας πίσω
από πανύψηλες κορυφές. Είναι και εκείνο το ρόδινο χρώμα της αυγής που
πλημμυρίζει τον ουρανό σαν προειδοποίηση, μπλέκεται με το γαλάζιο του ουρανού,
κάνει σχέδια τρελά με τα σύννεφα τα διαβατάρικα, αφήνοντας στο τέλος μια
γλυκάδα στην ψυχή του ανθρώπου που έρχεται σε επαφή με απλές αρχέγονες
απολαύσεις. Αν χρειάζεται απλά ένα ξημέρωμα να σε κάνει να νιώσεις
ευτυχισμένος, τότε γιατί εμείς οι άνθρωποι κάνουμε τα πράγματα τόσο περίπλοκα;

Έβαλα το κεφάλι μου κάτω από το κρυστάλλινο τρεχούμενο νερό της βρύσης στη
Γράμμοστα, νίφτηκα βγάζοντας μικρές φωνές ευχαρίστησης και σήκωσα σαν ικέτης
τα χέρια μου στον ουρανό. Αέρινα τα βήματά μου, αφρός το κορμί μου, χίλια
χάδια είχα δεχτεί από τις νύμφες της νύχτας στο πουπουλένιο κρεβάτι μου.
Σήκωσα τον υπνόσακο και μάζεψα τα χόρτα που είχα βάλει για υπόστρωμα. Πιο
νωρίς από εμάς είχαν σηκωθεί οι κτηνοτρόφοι και σε όλο το τρομερό τοπίο γύρω
υπήρχε μια σπάνια κίνηση και ζωντάνια.

Πρώτη μας δουλειά ήταν να φορτώσουμε τα πράγματά μας στα δύο άλογα, πράγμα όχι
και τόσο εύκολο, όπως αποδείχτηκε. Την ίδια στιγμή είχε ανάψει η κουβέντα με
τον Μιχάλη Αράπογλου κοιτώντας τα ερείπια της εκκλησία της Κοίμησης της
Θεοτόκου. Εκείνος διάβαζε τα σημάδια, εγώ άκουγα και μάθαινα.

Συγκεκριμένος ο τύπος της εκκλησίας αυτής με σταυροσκεπή, κτισμένη πριν από
τον 16ο αιώνα πιθανότατα. Ένα απλό παραλληλόγραμμο με μια διαίρεση στη στέγη
και τον ναό να χωρίζεται σε τρία μέρη, έχοντας εσωτερικά δύο σειρές από
κολόνες. Η σκεπή ήταν από πλάκες και η κάθε πλάκα κάλυπτε τα 2/3 της άλλης. Η
ίδια τεχνική χρησιμοποιείται παντού, στα σπίτια, στους μύλους, στις εκκλησιές.
Τότε δεν είχανε καλά ξύλα στη διάθεσή τους και η βαριά πέτρινη στέγη δεν θα
μπορούσε να στηριχτεί σε ξύλινα ψαλίδια. Έτσι σήκωναν τον μεσαίο τοίχο
ψηλότερα, σαν αέτωμα (το λεγόμενο καλκάνι ­ καλκάν στα τούρκικα σημαίνει
σηκώνω). Ο τρούλλος της εκκλησιάς φτιαχνόταν με πουρί (πωρόλιθο), ελαφριά
πέτρα, στηνόταν επάνω στη στέγη και όλο το κενό του αετώματος καλυπτόταν με
χώμα. Τα τόξα στα παράθυρα και τα υπέρθυρα φτιάχνονταν από μαύρη πέτρα, την
οποία έβρισκαν στο ποτάμι. Λαξευόταν πολύ δύσκολα, αλλά άντεχε περισσότερο.
Πολύ προσεκτική επίσης ήταν η επιλογή της πέτρας που χρησιμοποιούσαν στις
γωνιές και τις βάσεις, τους γωνιόλιθους, τα λεγόμενα αγκωνάρια.

Αν ψάξει κάποιος να βρει συνδετικό κονίαμα ανάμεσα στις πέτρες, θα
απογοητευτεί. Απλά δεν υπάρχει! Οι πέτρες είναι έτσι κομμένες και
διαμορφωμένες, ώστε η μία να κολλάει πάνω στην άλλη. Άλλωστε με τον ίδιο τρόπο
έκτιζαν και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι: για έχουν πρόσφυση οι πέτρες μεταξύ
τους, έτριβαν τη μία πάνω στην άλλη βάζοντας λεπτή άμμο ανάμεσα. Γίνονταν τόσο
λείες και τόσο ταιριαστές, σαν δύο τζάμια που κολλάνε μεταξύ τους. Η μία
τεχνική, λοιπόν, αφορά την πρόσφυση και η άλλη το «κλείδωμα» μεταξύ τους. Οι
πέτρες τοποθετούνται σταυρωτά και «κλειδώνουν» μπαίνοντας η μία μέσα στην
άλλη. Κάθε τοίχος φτιάχνεται από δύο μαστόρους, ο ένας είναι μέσα και ο άλλος
έξω. Στην αρχιτεκτονική αυτή, που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε
«αρχιτεκτονική της ξερολιθιάς», δεν υπάρχει πουθενά συνδετικό κονίαμα.
Λειτουργεί κατά 90% με πέτρα και κατά 10% με ξύλα, όπου και τα δύο υλικά είναι
ελεύθερα να ταλαντωθούν σε οποιονδήποτε άξονα. Ο σύγχρονος τρόπος για να
«κολλάνε» τις πέτρες, χρησιμοποιώντας τσιμέντο, αποτελεί ένα μεικτό σύστημα
που δεν είναι εύκολο να υπολογιστεί και να ελεγχθεί στατικά ­ και συνήθως δεν
λειτουργεί. Καλύτερα να έχουμε μια οικοδομή από μπετόν!

Ο ήλιος είχε αρχίσει να καίει και εμείς ακολουθούσαμε με τα πόδια τον
ανηφορικό χωμάτινο δρόμο, έχοντας μια γενικότερη ιδέα για το πού μπορεί να
βρίσκεται η περίφημη Δρακόλιμνη του Γράμμου. Την εικόνα την βλέπω απέναντί μου
και με το δάκτυλο θα μπορούσα να σας δείξω, αλλά οι δύο διαστάσεις του χαρτιού
και αυτά τα γράμματα με εμποδίζουν. Ο χαραγμένος δρόμος οδηγούσε σε 4-5
καμπύλα κτίσματα από ελενίτ (τολ), που φτιάχτηκαν για τους κτηνοτρόφους και
τώρα είναι έρημα. Μια περίπολος της συνοριακής Αστυνομίας ανηφορίζει με το
τζιπάκι μέχρι εδώ. Είμαστε πολύ κοντά στα ελληνοαλβανικά σύνορα, αλλά αυτή η
νοητή γραμμή «εδώ είναι Ελλάδα και εκεί Αλβανία» δεν έχει τίποτα να πει… Ο
Γράμμος είναι ένας και ενιαίος, το ίδιο και η κοινωνία των κτηνοτρόφων. Στο
μυαλό μου έρχονται οι κουβέντες του Βασίλη Νιτσιάκου.

Αυτός ο χώρος προσδιορίζει την κινητικότητα του πληθυσμού των κτηνοτρόφων.
Μαζί με τα γιδοπρόβατα μεταφέρονται το καλοκαίρι στο βουνό και τον χειμώνα
στον κάμπο. Παλαιότερα δεν υφίσταντο τα εθνικά όρια, πολλοί πήγαιναν στην
περιοχή της Αλβανίας για να ξεχειμωνιάσουν, στον Αυλώνα, τη Μουζακιά και
αλλού. Ο ζωτικός χώρος της κτηνοτροφίας είναι πέρα και πάνω από εθνικές
διαφοροποιήσεις. Και μην ξεχνάμε ότι οι κτηνοτρόφοι είναι μια μεγάλη ομάδα,
από την οποία προκύπτουν και άλλα επαγγέλματα στη συνέχεια, ακόμα και
αγιογράφοι ή αργυροχρυσοχόοι.

Πορεία προς τη Δροκολίμνη

Ο ίδιος αυτός χώρος σήμερα είναι οριακός, βρίσκεται ανάμεσα σε διαφορετικά
κράτη, αλλά παλιότερα ήταν χώρος συνάντησης διαφόρων εθνικών ομάδων.
Σλαβόφωνοι, βλαχόφωνοι, αλβανόφωνοι, μουσουλμάνοι και χριστιανοί συμβίωναν
δίχως κανένα πρόβλημα. Υπήρχε αμοιβαίος σεβασμός στην πίστη του καθενός, τη
διαφορετικότητα, αλλά και την επιχειρηματικότητα. Ως προς τις δραστηριότητες
δεν υπήρχε ένας συμπληρωματικός καταμερισμός εργασίας. Οι Βλάχοι ήταν
κτηνοτρόφοι, οι σλαβόφωνοι ήταν περισσότερο γεωργοί, αλλά και ξυλουργοί,
μάστορες, υλοτόμοι κ.λπ. Υπήρχε αυτή η συμπληρωματικότητα που διαμόρφωνε το
πλαίσιο συμβίωσης. Ο καθένας διατηρούσε τον ζωτικό του χώρο, αλλά χρειαζόταν
οπωσδήποτε και τον άλλο, οπότε δεν υπήρχαν συγκρούσεις.

Η βασική δραστηριότητα-άξονας, σ’ αυτόν τον χώρο που περπατούσαμε τώρα, ήταν
(και είναι έως έναν βαθμό) η κτηνοτροφία. Η γεωργία είναι συμπληρωματική ως
προς την κτηνοτροφία και υπάρχει στις χαμηλότερες ζώνες, στη «ζώνη δρυός» που
λένε. Στα βλαχοχώρια δεν υπάρχουν γεωργοί, άλλωστε το περιβάλλον γύρω τους
ήταν και είναι καθαρά βοσκότοποι, οπότε και το τοπίο στα χωριά διαμορφώθηκε
ανάλογα.

Μεγάλο πλήγμα στην περιοχή του Γράμμου (όπως και σε πολλές ορεινές περιοχές
της πατρίδας μας) ήταν ο Εμφύλιος πόλεμος. Μεγάλο μέρος του πληθυσμού
αναγκάστηκε να φύγει και αρκετοί βρέθηκαν «απέναντι», χωρίς να μπορούν να
επιστρέψουν. Κάποια χωριά (όχι όλα) εποικίστηκαν από άλλους πληθυσμούς, πράγμα
που σημαίνει ότι πια υπάρχει πρόβλημα ισορροπίας.

Μπορεί να μην είναι εμφανές στα μάτια των απλών ανθρώπων, ή πολύ περισσότερο
στα μάτια των ανθρώπων της πόλης, αλλά ετούτο το τοπίο, που απλώνεται μοναδικό
και μοναχικό προς τις κορυφές του Γράμμου, διαμορφώθηκε συνολικά από την
παρουσία των ανθρώπων. Είναι ξεκάθαρα ανθρωπογενές και η αισθητική του έχει τη
σφραγίδα του πολιτισμού!

Σκαρφαλώναμε στις κατάφυτες πλαγιές με ομαλούς λοφίσκους, τρεχούμενα νερά και
ανήλιαγα κομμάτια, στρωμένα ακόμα με χιόνι που λιώνει σιγά σιγά. Η Δρακόλιμνη
ήταν αόρατη και το μάτι έψαχνε, το σώμα κουρασμένο ακολουθούσε και συμμετείχε
στην ανάβαση, αλλά η ψυχή είχε φτερά, πετούσε κυριολεκτικά και χαιρόταν. Τα
άλογα λαχταρούσαν το παχύ χορτάρι και κοντοστέκονταν αρπάζοντας δροσιστικές
μπουκιές. Έμοιαζε με περιπλάνηση δίχως οδηγό, δίχως μονοπάτι, δίχως ακριβή
πορεία και κατεύθυνση. Κανείς όμως δεν έμοιαζε φοβισμένος ή αγχωμένος για το
πού βρίσκεται αυτή η περίφημη λίμνη με το στοιχειό του Γράμμου. Ήταν ο στόχος
αυτή η λίμνη, αλλά η ίδια η διαδρομή είχε την αξία, αφού συνδυαζόταν και με
μια σπάνια εσωτερική ανάταση. Κάποια στιγμή τα σημάδια έγιναν περισσότερο
ξεκάθαρα και η θέα της λίμνης σε υψόμετρο 2.350 μέτρων μάς έκανε να ανοίξουμε
διάπλατα το στόμα. Απερίγραπτο το θέαμα. Βρισκόμασταν ακριβώς στα σύνορα και η
νοητή γραμμή τους χωρίζει τη λίμνη στα δύο. Ένας Αλβανός βοσκός μάς
προϋπάντησε. Τον χαιρετήσαμε και του μιλήσαμε, χαμογελούσε, αλλά όση ώρα
θαυμάζαμε τη λίμνη, κολατσίζαμε και ξεκουραζόμασταν, εκείνος μάζευε τα πρόβατα
προς την αλβανική πλευρά. Φοβόταν ίσως μην του πούμε ότι βόσκουν στη δική μας
μεριά! Χαμήλωσα το βλέμμα και σκέφτηκα το στοιχειό του Γράμμου. Αυτή η λίμνη
είναι γεμάτη δρακάκια (τρίτωνες), βρίσκεται σε μεγάλο υψόμετρο, έχει νερό όλο
τον χρόνο και είναι αρκετά βαθιά. Θεωρείται η μεγαλύτερη από τις Δρακόλιμνες
στην Ελλάδα, αλλά και η πλέον δυσπρόσιτη και άγνωστη. Λένε λοιπόν ότι το
στοιχειό του Γράμμου βρισκόταν πιο κάτω, προς τη μεριά της Αετομηλίτσας, κοντά
στο χωριό, και κρατούσε τον τόπο να μην πέφτει. Τρεις μάγισσες, όμως,
Γραμμοστιάνες το έκλεψαν μια νύχτα για να το φέρουν στον τόπο τους, ώστε να
στεριώσει. Ανηφορίζοντας έκαναν μια στάση και το στοιχειό δάκρυσε. Έτσι
δημιουργήθηκε η Δρακόλιμνη της Σκρίτζας (πιο κάτω, προς Αετομηλίτσα). Τελικά
οι μάγισσες το έφεραν εδώ πάνω. Η Γράμμοστα στέριωσε, αλλά η Αετομηλίτσα όχι
(πολλές κατολισθήσεις λόγω διάβρωσης, αποτέλεσμα της υπερβόσκησης). Στις
ημέρες μας το στοιχειό του Γράμμου και αυτής της Δρακόλιμνης έχει
εθνικοποιηθεί. Λένε ότι πήγαν να πάρουν τη λίμνη οι Αλβανοί από τη μεριά τους,
αλλά πνίγηκαν! Είπαμε, ο τόπος ετούτος είναι οριακός, άρα και επικίνδυνος…
Πήγαν να την πάρουν και τιμωρήθηκαν ­ το στοιχειό είναι και ελληνικής
καταγωγής!

Τη Δρακόλιμνη πολλοί την ονομάζουν και λίμνη της Γκιζντόβας, αλλά αυτή είναι
μια άλλη τοποθεσία αρκετά πιο κάτω με βρύση. Εκεί κάποιος ληστής συνέλαβε
καμιά δεκαριά γυναίκες και τις ανάγκασε να χορέψουν μπροστά του γυμνές. Από
αυτό τον χορό πήρε το όνομά της η βρύση, αλλά και η λίμνη (ψάξτε να βρείτε τι
σημαίνει γκίζντα στα βλάχικα!).

Απόγευμα κατηφορίσαμε για να βρούμε ένα ωραίο λιβάδι για ύπνο, ώστε την
επόμενη ημέρα να σκαρφαλώναμε στην Κιάφα (διάσελο στα 2.150 μ. περίπου) και
από εκεί στον τελικό μας προορισμό, την Αετομηλίτσα. Ο ύπνος ήταν υπέροχος και
το επόμενο πρωινό ακόμα πιο μαγευτικό. Η ανάβαση ήταν δύσκολη, αλλά ακόμα
δυσκολότερο ήταν να συγκρατήσει ο Βασίλης Νιτσιάκος τη στενοχώρια του
βλέποντας τις παρατημένες στάνες. Φοβούνται οι κτηνοτρόφοι να έρθουν πια εδώ
πάνω, ίσως να μην τους αφήνουν κιόλας, θεριεύουν τ’ αγκάθια στις παλιές στάνες
και τα λιβάδια μένουν μοναχά, αναξιοποίητα.

Περάσαμε μέσα από ένα μικρό δάσος με τεράστιες οξιές και μεσημεράκι πια
φτάσαμε στην Κιάφα αγναντεύοντας τα λιβάδια της Αετομηλίτσας, αλλά και τη
μικρή Δρακόλιμνη Σκρίτζα (κοντά στο μονοπάτι που οδηγεί στο χωριό Πληκάτι).

Δεν αργήσαμε να φτάσουμε στο φημισμένο χωριό του Γράμμου, την Αετομηλίτσα ή
Ντένισκο (προφέρεται Ντένσκο). Εντελώς αντίθετα απ’ ό,τι στη Γράμμοστα, αυτό
το χωριό όχι μονάχα κατάφερε να επιβιώσει, αλλά βρίσκεται και σε τροχιά
ανάπτυξης. Οι εναπομείναντες κάτοικοι μετά τον Εμφύλιο αρνήθηκαν να δεχθούν
ξένους στο χωριό ως έποικους. Έφτασαν μέχρι τα δικαστήρια, όπου ακούστηκε το
φοβερό “στο χωριό μας το έθιμο είναι καλύτερο από τον νόμο!”. Η Αετομηλίτσα
επιβίωσε περισσότερο ως ιδέα καταγωγής και το χωριό πήρε σάρκα και οστά έξω
από τα γεωγραφικά του όρια. Επέστρεψαν αρκετοί από την Αλβανία, επέστρεψαν και
οι τσοπάνοι, αλλά μαζί μ’ αυτούς επιστρέφουν σήμερα και οι αστοί. Αυτοί που
είχαν φύγει από το χωριό, αλλά το διατήρησαν χρόνια μέσα τους ως ιδέα. Τα
τελευταία 5 χρόνια έχουν κτιστεί πάνω από 100 καινούργια σπίτια στην
Αετομηλίτσα και πλέον οι αστοί που επιστρέφουν στα πάτρια εδάφη είναι η
πλειονότητα. Πενήντα κτηνοτροφικές οικογένειες καταφτάνουν κάθε Ιούνιο και
γίνονται 150 έναν μήνα μετά. Τον χειμώνα βέβαια μένουν μονάχα οι φαντάροι στο
φυλάκιο, αλλά όταν το πολύ χιόνι δεν είναι εμπόδιο, όλο και κάποιος πηγαίνει.
Το τσελιγκάτο (ως μέγεθος μονάχα, π.χ. 1.000 πρόβατα σε μια οικογένεια με
Αλβανούς βοσκούς) ξαναζεί στην Αετομηλίτσα και πάνω από 17.000 πρόβατα βόσκουν
στα λιβάδια της.

Ένα στρωμένο τραπέζι και ζεστοί, καλόκαρδοι άνθρωποι μάς περίμεναν στο πατρικό
σπίτι του Βασίλη Νιτσιάκου. Το γεύμα ήταν πεντανόστιμο, αλλά το μυαλό μου ήταν
αλλού. Τρεις ημέρες πορείας με απερίγραπτες εικόνες, ένα σωρό καινούργιες
γνώσεις, με κέφι, αλλά και ιδρώτα, με υπέροχους ανθρώπους και στιγμές αληθινής
ευτυχίας δεν είναι λίγο πράγμα. Αν ύστερα απ’ αυτό το ταξίδι αρχίζει ν’
αλλάζει κάτι μέσα μου, θα φταίει… ο Γράμμος.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ

Χωρίς τον Βασίλη Νιτσιάκο (αναπληρωτή καθηγητή Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο
Ιωαννίνων) και τον Μιχάλη Αράπογλου (αρχιτέκτονα και διδάκτορα Κοινωνικής και
Οικονομικής Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο των Παρισίων) αυτό το ταξίδι θα ήταν
γεμάτο καλολογικά στοιχεία, χωρίς καμία πληροφορία. Τους ευχαριστώ πολύ και το
θεωρώ τιμή μου που περπάτησα μαζί τους, γιατί είναι πλούσιοι άνθρωποι σε όλα
τους.

Ρωτώντας πηγαίνεις και στη Δρακόλιμνη του Γράμμου. Σαφές μονοπάτι δεν υπάρχει
που να οδηγεί εκεί αλλά, εάν ρωτήσεις τους βοσκούς στη Γράμμοστα, θα σου
δώσουν τη σωστή κατεύθυνση και τα σημάδια στο τοπίο. Με τζιπάκι ή ψηλό
αυτοκίνητο μπορείς να ακολουθήσεις τον δρόμο που ανηφορίζει από τη Γράμμοστα
και να γλιτώσεις αρκετό περπάτημα. Εμείς, πάντως, χρειαστήκαμε 5-6 ώρες από το
χωριό, περπατώντας χαλαρά και κάνοντας άπειρες στάσεις για ξεκούραση και
κουβέντα.

Από τη Δρακόλιμνη μπορείς να συνεχίσεις την πορεία στην κορυφογραμμή του
Γράμμου, να περάσεις την υψηλότερη κορυφή στα 2.520 μέτρα, να βγεις εύκολα
στην Κιάφα και από εκεί να κατηφορίσεις για την Αετομηλίτσα. Εμείς διαλέξαμε
να διανυκτερεύσουμε χαμηλότερα και να ανηφορίσουμε ξανά την επομένη, μέσα από
το δάσος με τις οξιές. Ένας ορειβατικός σύλλογος, πάντως, με «αγωνιστικό»
ρυθμό πήγε από τη Γράμμοστα στην Αετομηλίτσα σε μισή ημέρα! Προσωπικά έχω
πολλές αμφιβολίες για το τι είδαν και τι κατάλαβαν. Η Αετομηλίτσα απέχει από
την Κόνιτσα 52 χιλιόμετρα και ο δρόμος είναι ασφάλτινος στο μεγαλύτερο μέρος
του.

ΔΙΑΜΟΝΗ

Προτείνεται ανεπιφύλακτα το ύπαιθρο και η εμπειρία, που ιδιαίτερα αυτή την
εποχή θα σας μείνει αξέχαστη. Για το βράδυ (αλλά και το πρωί, εάν ο καιρός
είναι μουντός) τα ζεστά ρούχα χρειάζονται. Ξενώνες, όπως είναι φυσικό, δεν
υπάρχουν στην περιοχή ούτε ορειβατικά καταφύγια. Τόσο όμως οι βοσκοί όσο και
οι κάτοικοι της Αετομηλίτσας και της Γράμμοστας είναι έτοιμοι να σας
φιλοξενήσουν με μεγάλη χαρά. Το πιο κοντινό μεγάλο χωριό στην Αετομηλίτσα
είναι η Πυρσόγιαννη και στη Γράμμοστα το Επταχώρι.

ΦΑΓΗΤΟ

Αξέχαστο θα σας μείνει το φαγητό στα καφενεία-ταβέρνες της Αετομηλίτσας,
έχοντας κάνει όλη τη διαδρομή. Φυσικά εάν σκοπεύετε να μείνετε στο ύπαιθρο,
φροντίστε για το φαγητό σας. Το νερό ρέει άφθονο από τις κορυφές του Γράμμου
και είναι το καλύτερο ποτό ­ εντάξει υπάρχει και το τσίπουρο! Ένα παγουράκι,
πάντως, είναι απαραίτητο στη διαδρομή σας.

Στη Γράμμοστα, στο καφενείο, μπορείτε να πιείτε τσιπουράκι, μπίρες παγωμένες
(παρά το γεγονός ότι δεν υπάρχει ρεύμα και ψυγείο φυσικά) και να φάτε καμιά
σαλάτα ή αυγά ομελέτα με πατάτες. Εάν θέλετε γάλα αληθινό, απευθυνθείτε στους
τσοπάνηδες να σας δώσουν να πιείτε δωρεάν όσο θέλετε.

ΧΡΗΣΙΜΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ

Κοινότητα Αετομηλίτσας 0655-31063

Στρατιωτικό φυλάκιο Αετομηλίτσας 0655-31104

Καφενεία Αετομηλίτσας 0655-31056 και 31036