Έξαρση του νέφους στην πρωτεύουσα του όζοντος

Το νέφος αλλάζει, μεταλλάσσεται, αυξάνεται, παραμένει πάνω από την Αθήνα.
«Φουντώνει» μαζί μ’ αυτό και η επιστημονική συζήτηση γύρω από το «νέο πρόσωπο
του νέφους» και τις αυξομειώσεις στις συγκεντρώσεις των ρύπων έχει ξεκινήσει
και πάλι ορμητική και με πολλές αντικρουόμενες απόψεις.

Η Αθήνα ήρθε πρώτη, σε ολόκληρη την Ευρώπη, όχι μόνο σε συγκεντρώσεις όζοντος αλλά και σε υπερβάσεις των ορίων ασφαλείας

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που υποστηρίζουν πως το νέφος έχει αλλάξει πρόσωπο
και… περιεχόμενο, πως οι νέοι ρύποι είναι ιδιαίτερα επικίνδυνοι, πως οι
συγκεντρώσεις όζοντος πάνω από την πρωτεύουσα αυξάνονται διαρκώς. Σύμφωνα
μάλιστα με την πρόσφατη έκθεση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, η
Αθήνα ήρθε πρώτη, σε ολόκληρη την Ευρώπη, όχι μόνο σε συγκεντρώσεις όζοντος
αλλά και σε υπερβάσεις των ορίων ασφαλείας. Συγκεκριμένα, το 1997 (χρονιά η
οποία είναι και η τελευταία για την οποία υπάρχουν συγκριτικά στοιχεία), η
Αθήνα ήταν η πόλη όπου σημειώθηκε η μεγαλύτερη υπέρβαση των επιτρεπτών ορίων
για το όζον. Οι μετρήσεις αφορούσαν ένα οκτάωρο και μέσα στο χρονικό αυτό
διάστημα, στην ελληνική πρωτεύουσα, το όζον έφτασε τα 220 μικρογραμμάρια ανά
τετραγωνικό μέτρο, με ανώτατο όριο τα 120 μικρογραμμάρια ανά τετραγωνικό
μέτρο.

Οι αιτίες του φαινομένου

Αυξημένες συγκεντρώσεις όζοντος αλλά και βενζολίου έχουν παρατηρηθεί και στις
μετρήσεις που πραγματοποιεί το Ινστιτούτο Ερευνών Περιβάλλοντος και Βιώσιμης
Ανάπτυξης στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών. Όμως, όπως επισημαίνει ο εκεί
ερευνητής κ. Μιχάλης Πετράκης, οι αιτίες του φαινομένου είναι πολύ
συγκεκριμένες και γνωστές. «Το οδικό δίκτυο είναι το ίδιο τα τελευταία χρόνια,
δεν έχει αλλάξει. Οι όποιες βελτιώσεις έχουν γίνει (δρόμοι ταχείας
κυκλοφορίας, το Μετρό, κ.λπ.) δεν έχουν προλάβει να φέρουν ορατά αποτελέσματα.
Παράλληλα, ο αριθμός των αυτοκινήτων αυξάνεται διαρκώς, ενώ η βελτίωση των
κινητήρων και η νέα καταλυτική τεχνολογία σκοντάφτει στο θέμα της συντήρησης.
Η κατάσταση μπορεί να μην είναι τόσο άσχημη όσο πριν από 15 χρόνια, όμως δεν
είναι και ιδανική. Το μποτιλιάρισμα στους δρόμους και το φαινόμενο των θερμών
νησίδων στο κέντρο της πόλης (των σημείων εκείνων δηλαδή όπου η θερμοκρασία
είναι πολύ μεγαλύτερη) ευνοούν το νέφος και τη συγκέντρωση επικίνδυνων ρύπων,
όπως του όζοντος».

Γινόμαστε… Λος Άντζελες

Εκτιμήσεις, στοιχεία και μετρήσεις, όλα συνηγορούν υπέρ του ότι η Αθήνα τείνει
να γίνει… Λος Άντζελες. «Εκεί», τονίζει ο κ. Μάνθος Σανταμούρης, επίκουρος
καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, «έχει μετρηθεί και εξακριβωθεί πράγματι πως
οι θερμές νησίδες ευνοούν την αύξηση του όζοντος. Σ’ ό,τι αφορά την Αθήνα,
πιθανολογούμε πως ισχύει το ίδιο, χωρίς ωστόσο να έχουν γίνει ακόμη
συγκεκριμένες μετρήσεις που να το αποδεικνύουν». Είναι πάντως γεγονός πως η
αύξηση της θερμοκρασίας σε ένα συγκεκριμένο σημείο της πόλης αυξάνει τη
συγκέντρωση όζοντος στον αέρα, σε ύψος από 800 έως 1.000 μέτρα. Κι όπως εξηγεί
ο κ. Πετράκης, «η θαλάσσια αύρα που έρχεται από τα νότια μεταφέρει το όζον
προς τα βόρεια προάστια με αποτέλεσμα εκεί η ρύπανση από όζον να εμφανίζεται
ιδιαίτερα αυξημένη».

Αυξημένοι ρύποι

«Έχουμε πια να κάνουμε με χημική, δευτερογενή ρύπανση», λέει χαρακτηριστικά ο
καθηγητής Φυσικής Περιβάλλοντος και Μετεωρολογίας και πρόεδρος του Τμήματος
Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Δημοσθένης Ασημακόπουλος. «Οι πρόσφατες
μετρήσεις δείχνουν αυξημένες συγκεντρώσεις νέων και ιδιαίτερα επικίνδυνων
χημικών ρύπων, όπως είναι το βενζόλιο, το όζον, το μονοξείδιο του άνθρακα, τα
αιωρούμενα σωματίδια. Πράγματι, οι συγκεντρώσεις διοξειδίου του θείου, για
παράδειγμα, έχουν μειωθεί σε σχέση με τα περασμένα χρόνια, όμως αυτό δεν αρκεί
για να δώσει τη συνολική εικόνα. Το νέφος πάνω από την Αθήνα το χαρακτηρίζουν
πλέον οι φωτοχημικοί ρύποι, τα οξείδια του αζώτου και το όζον, το βενζόλιο».

Η σύνθεση των καυσίμων

Η εικόνα όπως την παρουσιάζει ο αναπληρωτής καθηγητής στο Αριστοτέλειο
Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης κ. Γιάννης Ζιώμας είναι λιγότερο ανησυχητική: «Αν
πάρουμε τις μετρήσεις των τελευταίων έξι χρόνων, φέτος οι συγκεντρώσεις
βενζολίου στην Αθήνα είναι πολύ χαμηλότερες. Κι αυτό οφείλεται στην αλλαγή της
σύνθεσης των καυσίμων που επέβαλε με οδηγία της η Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά και στη
γενικότερη επέκταση της καταλυτικής τεχνολογίας».

Όπως αναφέρεται σε έκθεση της Greenpeace σχετικά με την ατμοσφαιρική ρύπανση
στην Ελλάδα, το όζον (και γενικότερα τα φωτοοξειδωτικά στοιχεία στην
ατμόσφαιρα) είναι δευτερογενείς ρύποι, οι οποίοι παράγονται κυρίως κατά τις
φωτοχημικές αντιδράσεις από τα οξείδια του αζώτου, τους υδρογονάνθρακες και
την ηλιακή ακτινοβολία. Το πιο επικίνδυνο απ’ όλα τα στοιχεία και το οποίο
μόλις τα τελευταία χρόνια έχουμε αρχίσει να μετράμε συστηματικά είναι το
βενζόλιο, το οποίο διαχέεται στην ατμόσφαιρα από τα οχήματα (βενζόλιο
περιέχεται τόσο στη σούπερ όσο και στην αμόλυβδη βενζίνη) αλλά και από τις
απώλειες κατά τη διάρκεια μεταφοράς και πώλησης υγρών καυσίμων.

Αιτία η αύξηση της οδικής αλλά και εναέριας κυκλοφορίας

Μέχρι το 2010 οι εκπομπές ρύπων από τα μέσα μεταφοράς θα έχουν αυξηθεί
περισσότερο από 30% στην Ευρώπη. Σύμφωνα με την έκθεση του Ευρωπαϊκού
Οργανισμού Περιβάλλοντος (ΕΟΠ) που αφορά τις επιτώσεις των μεταφορικών μέσων
στο περιβάλλον των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα μεγαλύτερα
προβλήματα σχετίζονται με την αλλαγή του κλίματος και τη ρύπανση της
ατμόσφαιρας.

Από το 1985 μέχρι και το 1996 η εκπομπή διοξειδίου του άνθρακα αυξήθηκε κατά
41% στα κράτη-μέλη. Κυριότερες αιτίες είναι η αύξηση της οδικής, αλλά και της
εναέριας κυκλοφορίας καθώς και η συνεχώς αυξανόμενη χρήση βαρύτερων και πιο
«δυνατών» οχημάτων, τα οποία οδήγησαν στη φωτοχημική ρύπανση.

Η ίδια έκθεση αναφέρει πως οι εκπομπές οξειδίων του αζώτου και διαφόρων
οργανικών ενώσεων έχουν αρχίσει να μειώνονται από τις αρχές της δεκαετίας του
1990, ωστόσο καμία χώρα δεν έχει φθάσει τα επιθυμητά επίπεδα. Η εικόνα για την
Ελλάδα περιγράφεται με μελανά χρώματα, αφού το διοξείδιο του άνθρακα που
προέρχεται από τα μέσα μεταφοράς, αυξήθηκε κατά 5 εκατομμύρια μετρικούς τόνους
μέσα σε μία δεκαετία, από το 1985 έως το 1996. Παράλληλα, ­ και ενώ στα
υπόλοιπα κράτη-μέλη η τάση είναι ενθαρρυντική ­ αυξήθηκαν κατά το ίδιο
διάστημα και τα οξείδια του αζώτου και οι συγκεντρώσεις οργανικών ενώσεων
σχεδόν τριπλασιάστηκαν στην ελληνική ατμόσφαιρα.

Η ανεπαρκής χρήση καταλύτη στα οχήματα αναφέρεται από τον Οργανισμό ως ένα
ακόμη προβληματικό στοιχείο στον τομέα των μεταφορών. Μόνο το 48% των
βενζινοκίνητων αυτοκινήτων που κυκλοφορούν στους δρόμους των πόλεων της
Ευρώπης διαθέτουν καταλύτη. Στη χώρα μας περίπου τα μισά από τα οχήματα έχουν
καταλύτη. Η έκθεση αναφέρει ότι η σταδιακή κατάργηση της σούπερ βενζίνης, που
αναμένεται να έχει πραγματοποιηθεί μέχρι το 2005, θα αποτελέσει μια λύση για
την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων από τη χρήση των μεταφορικών
μέσων.

Ένα ακόμη αρνητικό σημείο που εντοπίζει η έκθεση του ΕΟΠ αφορά την κατανάλωση
ενέργειας στον τομέα των μεταφορικών μέσων. Περίπου 74% της συνολικής
ενέργειας για μεταφορές δαπανάται στις οδικές μεταφορές. Σε ό,τι αφορά τη χώρα
μας, το 50% της ενέργειας που καταναλώνει στα μεταφορικά μέσα είναι για τις
οδικές μεταφορές (το υπόλοιπο 50% μοιράζεται στους σιδηροδρόμους, τα επιβατηγά
και τα φορτηγά πλοία και τα αεροπλάνα).