ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το πανεπιστήμιο σε νέα τροχιά

Είναι γεγονός ότι έχουμε εισέλθει σε μια εποχή όπου η έντονη αλλαγή και η
προσαρμοστικότητα είναι τα χαρακτηριστικά της. Το πανεπιστήμιο, για να
ανταποκριθεί στις προκλήσεις, πρέπει να αφομοιώσει τη νέα πραγματικότητα.

Τα πτυχία και οι απαιτήσεις τους καθιστούν τα προγράμματα σπουδών δύσκαμπτα,
πράγμα που αντικατοπτρίζει τη μεγάλη αδράνεια του πανεπιστημίου σε αλλαγές των
δομών του. Πολλές φορές, τα γνωστικά αντικείμενα και τα προσόντα των
διδασκόντων καθιστούν τα διδασκόμενα μαθήματα πολύ στατικά. Είναι άξιον
απορίας το πώς το πανεπιστήμιο συνεχίζει να διαμορφώνει τα προγράμματα σπουδών
με στατικό τρόπο, όταν η γνώση διευρύνεται, το ενδιαφέρον των φοιτητών
μετατοπίζεται και ο κόσμος υπόκειται σε απίστευτες αλλαγές. Στο έντονο κλίμα
αλλαγής, το πανεπιστήμιο φαίνεται να υιοθετεί μόνο την ένταξη νέων γνωστικών
αντικειμένων ή ινστιτούτων, πράγμα που συναντά εύλογες δυσχέρειες υπό τις
κρατούσες οικονομικές και πολιτικές συνθήκες (διεθνώς).

Το πανεπιστήμιο είναι ανάγκη να ανταποκριθεί στις αλλαγές που είναι ελκυστικές
στους φοιτητές (δεν εννοούμε τι είναι επιθυμητό μόνο από την οικονομία της
αγοράς). Οι φοιτητές, για παράδειγμα, πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να
ακολουθήσουν προγράμματα που να είναι συνδυασμός μουσικής και πληροφορικής ή
αρχιτεκτονικής και θεολογίας… Το πανεπιστήμιο πρέπει να υιοθετήσει γρήγορα
τις απαιτήσεις των καιρών, χωρίς να αλλάξει σημαντικά τις δομές του. Πρέπει να
προσφέρει προγράμματα σπουδών που να είναι ελκυστικά και να συνδυάζουν το
παλαιό με το νέο, την παράδοση με τη νέα τεχνολογία, τη βαθιά σκέψη με τις
σύγχρονες τάσεις. Η μεγάλη αλληλεπίδραση μεταξύ παραδοσιακών επιστημονικών
κλάδων, π.χ. βιολογίας/πληροφορικής, ιατρικής/φυσικής, μέσων
μεταφοράς/επικοινωνιών, οικονομίας/μαθηματικών… συνηγορούν στη διαμόρφωση
προγραμμάτων που αγκαλιάζουν αλληλεπιδρώντες επιστημονικούς κλάδους και που
παρουσιάζουν όχι μόνο ελκτικότητα, αλλά και συμβάλλουν στην πρόοδο της
επιστήμης. Το σύγχρονο περιβάλλον δίνει στο πανεπιστήμιο τη δυνατότητα να
επιλέξει έναν ελκυστικό και αποτελεσματικό τρόπο να προσφέρει τη γνώση, χωρίς
να εμπλέκεται άμεσα σε όλες τις λειτουργίες (παραγωγή ύλης, διαμόρφωση
μαθημάτων, παρουσίασή τους στους φοιτητές). Τα πανεπιστήμια που θα κατανοήσουν
τις δυνατότητες του νέου περιβάλλοντος, θα μπορέσουν να ανταποκριθούν στην
απαίτηση της κοινωνίας για εκπαίδευση μεγάλου αριθμού ατόμων και θα έχουν ένα
μεγάλο πλεονέκτημα στον εντεινόμενο ανταγωνισμό, και ιδιαίτερα στην παροχή διά
βίου εκπαίδευσης. Στη διαδικασία παροχής γνώσης, πρέπει να γίνει κατανοητό ότι
ο κύριος σκοπός ενός μαθήματος δεν είναι μόνο να εφοδιάσει τον φοιτητή με ένα
σύνολο κλειστής γνώσης (που σύντομα θα είναι απηρχαιωμένη), αλλά και να τον
διδάξει τους τρόπους εύρεσης και συσχέτισης της γνώσης. Άλλωστε… facts are
not so important as learning processes, scientific values, and artistic
taste… Πρέπει, βέβαια, να γίνει σαφές ότι δεν υπάρχει τεχνολογία που να
αντικαταστήσει την ανθρώπινη παρουσία. Η τεχνολογική, όμως, πρόοδος πρέπει να
αξιοποιηθεί για την προώθηση των στρατηγικών στόχων του πανεπιστημίου και της
αναδυόμενης κοινωνίας.

Ο θεσμός πανεπιστήμιο ή θα θεωρήσει τις σημερινές δύσκολες συνθήκες παροδικές
και θα περιμένει καλύτερες μέρες κατασκηνώνοντας στο περιβάλλον του
παραδοσιακού κύρους, ή θα ανταποκριθεί στις προκλήσεις των καιρών. Το
χειρότερο ίσως πράγμα για ένα πανεπιστήμιο είναι να αποφύγει να κάνει τις
επιλογές που είναι συμβατές με την αποστολή και το διαγραφόμενο μέλλον του και
να αφήσει τις δυνάμεις της αγοράς να αποφασίσουν… Σε μια τέτοια περίπτωση,
θα αγωνίζεται να κερδίσει ένα ρόλο. Η αφομοίωση των νέων δυνατοτήτων θα το
καταστήσει αποτελεσματικό στην αποστολή του και μαζί θα του δώσει τη
δυνατότητα απελευθέρωσης πόρων για δημιουργία ελκυστικού μαθησιακού
περιβάλλοντος, με ενίσχυση των θεμάτων που σχετίζονται με τον πολιτισμό.
Βασικές παράμετροι στη διαδικασία ανανέωσης είναι η ποιότητα του τελικού
προϊόντος, η ενσωμάτωση στο στρατηγικό σχεδιασμό της μελλοντικής προοπτικής, η
αντίδραση με βάση τα ισχυρά σημεία και τις αδυναμίες σε σχέση με τις ευκαιρίες
και απειλές του περιβάλλοντος, η γνώση της θέσης του στον σημερινό κόσμο. Με
τον τρόπο αυτό το πανεπιστήμιο (έχει την ευθύνη πέρα από νομοθετικές ρυθμίσεις
και παροχές) αποβάλλει την αδράνεια αφομοίωσης των αλλαγών και διατηρεί την
ικανότητα να αντικατοπτρίζει το παρελθόν και να συνεχίζει να αναμορφώνει το
μέλλον.

Ο καθηγητής Χρήστος Β. Μασσαλάς είναι πρύτανης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.