ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Νέο ολιγοπώλιο;

Η ιστορία του ανθρώπινου είδους, ειδικά η πρόσφατη, είναι γεμάτη από
μελλοντικούς νέους κόσμους που ποτέ δεν είδαν το φως της ημέρας. Το όνειρο
ήταν μια φούσκα ή, ακόμα χειρότερα, εφιάλτης. Ορισμένοι έχουν αρχίσει να
φοβούνται ότι το Ίντερνετ και η υπόσχεση του κυβερνοχώρου εμπίπτει σε αυτήν
την κατηγορία. Όχι σαν εφιάλτης, αλλά σαν όραμα που παρέμεινε ουτοπία.

Αλλά ποιο ήταν το κλειδί της Εδέμ του Ίντερνετ; Το γεγονός ότι, πλέον, η
έκδοση (ειδησεογραφικής, εμπορικής ή προσωπικής) πληροφορίας έπαυε να είναι
αποκλειστικό προνόμιο των εκδοτών ή πάσης φύσεως επιχειρηματιών και γινόταν
δυνατή και για τον απλό πολίτη. Δεν θα χρειαζόταν πλέον χαρτί και μελάνι,
πιεστήριο, στόλος και σημεία διανομής ή, αντίστοιχα, κάμερες, στούντιο και
(υπό κανονικές συνθήκες…) άδεια από οποιαδήποτε αρχή. Στην ευρύτερη
οικονομική δραστηριότητα αυτό σήμαινε ότι δεν θα χρειάζονταν πλέον καταστήματα
ή άλλα σημεία πώλησης για να διαθέσει κανείς τα προϊόντα του, αφού η προβολή
και η αγορά μπορούσε να γίνει στο Δίκτυο.

Με δεδομένο το χαμηλό κόστος για να αποκτήσει κανείς δικιά του σελίδα στο
Διαδίκτυο, οι οικονομολόγοι και αναλυτές μιλούσαν για ελαχιστοποίηση των
εμποδίων εισόδου στις αγορές. Και εφόσον τα υψηλά εμπόδια εισόδου (δηλαδή να
πρέπει να αγοράζεις χαρτί για να τυπώσεις ή να έχεις δίκτυο καταστημάτων για
να πουλήσεις) κάνουν τις αγορές ολιγοπωλιακές, το Ίντερνετ θα έφερνε, πέραν
του πλουραλισμού και της πολυφωνίας στην ενημέρωση, και τον πλήρη ανταγωνισμό
(αφού οι ανταγωνιστές θα απείχαν μεταξύ τους μόνο ένα «κλικ») σε ολοένα και
περισσότερους τομείς της οικονομίας ­ δηλαδή, καλύτερη εξυπηρέτηση του
καταναλωτή και χαμηλότερες τιμές.

Είθε, αλλά μάλλον αυτό δεν θα συμβεί, τουλάχιστον σε τέτοιο βαθμό. Αντίθετα, η
εξέλιξη του μέσου δείχνει προς την κατεύθυνση ενός ολιγοπωλίου «εν σπαργάνοις»
και αυτό για τρεις λόγους. Πρώτον, διότι η δυνατότητα του καθενός να έχει τις
σελίδες του στο Ίντερνετ (σίγουρα ιδιαίτερα ευπρόσδεκτη αυτή καθ’ αυτή) έχει
οδηγήσει σε εκατομμύρια σελίδες και υπηρεσίες όπου πλέον ακόμα και οι μηχανές
αναζήτησης δυσκολεύονται να εξυπηρετήσουν τους χρήστες. Συνεπώς, για να
προβληθεί και να ξεχωρίσει μια υπηρεσία πρέπει να ξοδέψει υπέρογκα ποσά που
συνιστούν από μόνα τους εμπόδια εισόδου στην οποιαδήποτε αγορά. Δεύτερον, η
διαφαινόμενη συμπεριφορά των χρηστών επιφυλάσσει δυσάρεστες εκπλήξεις στους
«ρομαντικούς» του Δικτύου: θα περίμενε κανείς πως εφόσον οι ανταγωνιστικές
υπηρεσίες απέχουν ένα «κλικ» μεταξύ τους, οι χρήστες θα έψαχναν και θα
επέλεγαν πάντα την καλύτερη, μεταπηδώντας από τη μια στην άλλη.

Κι όμως: οι τελευταίες σχετικές έρευνες στις ΗΠΑ δείχνουν ότι όσο πιο έμπειρος
είναι ο χρήστης, τόσο λιγότερο ψάχνει για καινούργιες υπηρεσίες και εθίζεται
σε αυτές που ήδη χρησιμοποιεί, καθώς γνωρίζει καλά πού βρίσκεται η κάθε
πληροφορία και πώς θα την αντλήσει. Έτσι, ο κάθε νεοεισελθεί1ς σε κάποια αγορά
δεν μπορεί να ελπίζει ότι θα προσελκύσει το κοινό των υπαρχουσών υπηρεσιών
απλώς επειδή το προϊόν του είναι καλύτερο. Τέλος, οι ολιγοπωλιακές τάσεις
συμπληρώνονται από την επιβίωση (ή και επικράτηση) του μοντέλου της
συγκέντρωσης περιεχομένου, όπως το έκανε γνωστό η κραταιά America On Line:
αυτό βασίζεται στη διευκόλυνση των χρηστών μέσω της παροχής ενός πακέτου
υπηρεσιών (ειδήσεις, ψυχαγωγία, τουρισμός, ειδική πληροφορία, ηλεκτρονικό
ταχυδρομείο) από επιλεγμένες πηγές, ώστε να μη χρειάζεται οι χρήστες να
ψάχνουν όλο το Ίντερνετ για το καθετί. Με δεδομένο ότι αυτές οι πηγές συχνά
έχουν αποκλειστικότητα στον τομέα τους και τα οικονομικά μεγέθη των συμφωνιών
είναι σημαντικά, είναι εμφανές ότι ο πλήρης ανταγωνισμός είναι ακόμα μακριά.
Και θα παραμείνει, εάν αυτό το μοντέλο «συγκέντρωσης περιεχομένου», όπως
διαφαίνεται, κυριαρχήσει και στις νέες υπηρεσίες Ίντερνετ της κινητής
τηλεφωνίας.

Ο αντίλογος σε αυτά τα συμπεράσματα φέρνει στο προσκήνιο ένα ενδιαφέρον
παράδοξο: οι ρομαντικοί του Δικτύου χρησιμοποιούν το κύριο επιχείρημα της
(μισητής κατά τα άλλα…) Microsoft, καθώς αυτή προσπαθεί να πείσει την
αμερικανική δικαιοσύνη ότι δεν ασκεί μονοπωλιακή ισχύ στην αγορά. Το
επιχείρημα είναι ότι η πρόοδος και διαρκής εξέλιξη της τεχνολογίας κάνουν τις
μονοπωλιακές ή ολιγοπωλιακές τάσεις εξ ορισμού προσωρινές και ανατρέψιμες.
Ένας κυνικός θα απαντούσε ότι έτσι οι επενδύσεις σε τεχνολογία πρέπει να είναι
διαρκείς, δηλαδή μόνο για όσους (λίγους) έχουν βαθιές τσέπες…

Ο Κωνσταντίνος Καμάρας είναι διευθυντής του γραφείου μάνατζμεντ και
μάρκετινγκ της Διεθνούς Ενώσεως Εφημερίδων.