Τα παιδιά τού σήμερα χαμογελούν λιγότερο!

ΑΠ. ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ

4ο Λύκειο Νέας Σμύρνης

Την εποχή που καθόταν εκείνος στο θρανίο, ίδρωνε, ασφυκτιούσε, όλα ήταν
στενόχωρα και η εξουσία του καθηγητή «ξύλινο» στερεότυπο προς… κατάρρευση!

ΚΑΛΟΣ στις σχολικές επιδόσεις του, αλλά με διαγωγή… κοσμία (τριετής ποινή
στέρησης των… δικαιωμάτων του), ο μαθητής Αποστόλης Καραγιάννης δεν άντεχε
τα «καλούπια», αντιστεκόταν στα «όρια» και αμφισβητούσε αυτό που κάθε γενιά
μαθητών αποκαλεί με μια λέξη «σύστημα».

Τα χρόνια του Πανεπιστημίου, ο 20χρονος φοιτητής Αποστόλης Καραγιάννης
ονειρευόταν τον υψηλότερο στόχο της παιδείας, μια σύνθεση «εκπαίδευσης και
αγωγής», έναν μαθητευόμενο άνθρωπο, έναν δάσκαλο που όταν θα έμπαινε στην τάξη
θα είχε πρώτιστο καθήκον «να μετασχηματίσει ποιοτικά τις συνειδήσεις των
μαθητών, σε συνδυασμό πάντα με τη μετάδοση της γνώσης». Αυτή είναι άλλωστε η
ευλογία του καθηγητή, «και μάλιστα του φιλολόγου που θεωρείται ο δάσκαλος της
τάξης…».

Ποικιλία

Ο «δάσκαλος της τάξης», αυτό ήθελε να είναι, και όχι «ένας τεχνοκράτης
επιστήμονας που συμπλέει με τη βαθμοθηρική κατεύθυνση της παιδείας. Για μένα,
η τάξη δεν έχει να κάνει με αυτό που… υπόσχεται, παιδιά δηλαδή “κανονικά”,
παιδιά “υποταγμένα” στην εξουσία του “άρχοντα καθηγητή” που ασκεί κοινωνικό
έλεγχο και επιβάλλει ποινές και κανόνες… Έχει να κάνει με στεγανές
διαδικασίες αλλά και με μια εξοργιστική ποικιλία: με εκείνους που εντάσσονται
αλλά και εκείνους που αρνούνται να ενταχθούν. Είναι μια έννοια πολυσύνθετη με
όλες τις εκδοχές, τις αμφισβητήσεις, τις κρίσεις και τις επικρίσεις, τις
θέσεις και τις αντιθέσεις του κοινωνικού γίγνεσθαι…».

«Ο φόβος είναι έκδηλος στα παιδιά. Και ο φόβος μόνο σεβασμός δεν είναι. Τον σεβασμό τον εμπνέεις, δεν τον επιβάλλεις…»

Δεν αποσκοπούσε σε «μια αποβλακωτική μαθητική ειρήνη» όταν πρωτοδιορίστηκε 25
χρόνων ο Αποστόλης Καραγιάννης. Είκοσι ένα χρόνια αργότερα, 46 χρόνων ακριβώς,
δεν αγνοεί ότι «αλλοτριώθηκα κι εγώ, όπως οι περισσότεροι, πολύ λιγότερο ίσως
από άλλους, αλλά αλλοτριώθηκα, αυτό είναι γεγονός και είναι μια ήττα! Αυτή η
ήττα, όμως, μπορεί να γίνει και έναυσμα αντίστασης για να αποτρέψει την ολική
αλλοτρίωση, την ισοπέδωση, για να παραμένει κανείς όρθιος-ζωντανός και όχι
ζωντανός-νεκρός…».

Έχει πολλές παραλλαγές το σημερινό σκηνικό της «τάξης» και εμπεριέχει, εκτός
της βασικής δομής τού (αμφισβητούμενου) συστήματος, ενεργοποιημένες
συνειδήσεις, μικροεστίες αντίστασης, σπίθες αγωνίας. Εμπεριέχει ίσως και λίγο
ρομαντισμό, μια στιγμιαία ανάφλεξη, ένα δράμι ουτοπίας. Όπως και να έχει, τα
πράγματα είναι δύσκολα, πολύ δύσκολα για τα παιδιά του τωρινού Λυκείου και
εξίσου δύσκολα για τον καθηγητή, ο οποίος αμφισβητεί τον ρόλο του και αρνείται
να γίνει «ο διεκπεραιωτής ενός σφαγιαστικού συστήματος…».

Φοβισμένα

Το 4ο Λύκειο Νέας Σμύρνης είναι το σχολείο του και 150 ­ έξι τμήματα, της Α’
και της Γ’ Λυκείου ­ τα παιδιά που πρόσφατα αποχαιρέτησε. Στην αρχή της
χρονιάς, όταν μπήκε στις τάξεις των παιδιών της Α’ Λυκείου, κατάλαβε ότι είχε
να κάνει «με παιδιά φοβισμένα από το πρόβλημα της προσαρμογής τους στα
δεδομένα του Λυκείου, παιδιά απειλούμενα και εξαντλημένα, τρομοκρατημένα από
τον “μπαμπούλα” των συνεχών διαγωνισμάτων. Αυτό είναι το νέο σύστημα και αυτά
είναι τα παιδιά του: παιδιά που χαμογελούν πολύ λιγότερο από τα παιδιά που
γνώριζα παλαιότερα! Παιδιά που δεν παίζουν, που έχουν ελάχιστο χρόνο ακόμα και
για να κοιμηθούν. Είναι τα ίδια παιδιά τα οποία αναζητούν ποιοτικούς τρόπους
εκτόνωσης, χώρους και χρόνο για δημιουργία, ψυχαγωγία και διασκέδαση, τα ίδια
παιδιά που αρνούνται έναν καθαρά μεθοδικό και προγραμματισμένο κόσμο, αλλά
είναι καταδικασμένα σε αναγκαστική κοινωνικοποίηση…».

Βίωσε εκείνο το δυσάρεστο συναίσθημα, «σαν να έμπαινα σ’ ένα εξεταστικό
ναρκοπέδιο»! Ο φόβος είναι έκδηλος σε αυτά τα παιδιά «και ο φόβος μόνο
σεβασμός δεν είναι. Τον σεβασμό τον εμπνέεις, δεν τον επιβάλλεις… Και αυτός
είναι ο δυσκολότερος ρόλος του καθηγητή…».

Χρειάζεται χρόνος για να «σπάσει» ο φόβος και να αρχίσει να εδραιώνεται
εμπιστοσύνη σε αυτή την ευάλωτη σχέση του φιλολόγου και των μαθητών του, που
μπορεί να είναι από στοργική και τρυφερή έως άκρως απωθητική και αποκρουστική!

Οι μαθητές του 4ου Λυκείου Ν. Σμύρνης δεν είναι παιδιά προνομιούχων
οικογενειών, προέρχονται από το «φτωχό» κομμάτι των περιοχών Αγίων Αναργύρων
και Παπαστράτειου. Ανάμεσά τους βρίσκονται και αρκετά παιδιά, χωρίς σταθερή
κηδεμονία, από το Ίδρυμα Κοραή. «Είναι παιδιά λιγότερο αλλοτριωμένα από τον
καταναλωτισμό και τον “μιμητισμό”, αλλά και με λιγότερες ευκαιρίες στην
“επιδοτούμενη ή πληρωμένη μόρφωση”. Με δυο λόγια είναι παιδιά που “αρπάζονται”
από την ευκαιρία τους, αλλά χρειάζονται περισσότερη βοήθεια και δουλειά μέσα
στην τάξη για να αντεπεξέλθουν στις φοβερά ανταγωνιστικές εξετάσεις…».

Μέσα από τη γνώση κερδίζουν τη ζωή

Έχει πολλές τυποποιημένες παραλλαγές το σύγχρονο σκηνικό της «τάξης», αλλά υπάρχουν ακόμα ενεργοποιημένες συνειδήσεις, μικροεστίες αντίστασης, σπίθες αγωνίας…

Ουσιαστικότερη δουλειά νιώθει ότι έγινε με την τάξη Α3. Ανέλαβε όλα τα
φιλολογικά μαθήματα ­ Αρχαία, Νέα, Έκθεση, Έκφραση, Ιστορία. Όταν έχεις δέκα
ώρες την εβδομάδα σ’ ενα τμήμα, «μπορείς να παράγεις έργο.

Μπορείς να πεις κάτι έκανα, κάτι “κουνήθηκε”. Προσπάθησα να πείσω αυτά τα
παιδιά ­ και νομίζω ότι κάποια τα έπεισα ­ ότι ο ρόλος μου δεν είναι να κρατώ
ένα μαστίγιο και να είμαι ο δαμαστής τους, αλλά κάποιος που μπορούν να
εμπιστεύονται, το αποκούμπι τους για θέσεις και αντιθέσεις. Προσπάθησα να τους
αποδείξω ότι μόνο μέσα από την έκφραση, τη γνώση και τη διεκδίκηση θα
κερδίζουν πόντους στη ζωή…».

Το 4ο Λύκειο Ν. Σμύρνης ήταν τη χρονιά που πέρασε ένα σχολείο διπλής…
βάρδιας ­ πρωί ή απόγευμα, εναλλάξ με το Γυμνάσιο. Μειονέκτημα κυρίαρχο για
τις σχολικές επιδόσεις των παιδιών, πόσο μάλλον για τις ανταγωνιστικές
εξετάσεις:

Δύσκολη χρονιά

«Για όλα τα παιδιά και πολύ περισσότερο για εκείνα που πήγαιναν φροντιστήριο
και κάθε εβδομάδα άλλαζαν ώρες και πρόγραμμα. Ήταν μια χρονιά τραγικά δύσκολη
για διδασκομένους και διδάσκοντες… Για τη νέα χρονιά υποσχέθηκαν “προκάτ”
Λύκειο στο προαύλιο του σχολείου»!

Τριάντα ώρες σχολείο και είκοσι ώρες φροντιστήριο την εβδομάδα, αυτό είναι το
πρόγραμμα ενός μαθητή Λυκείου. Ύπνος; Τρεις με τέσσερις ώρες την ημέρα.
Διαφυγές; Ελάχιστες έως μηδαμινές. Εσωτερική κατάσταση; Τρικυμιώδης: «Είναι
τεράστια προσπάθεια που κρύβει έναν ηρωισμό εκ μέρους των παιδιών.

Είναι αρκετά τα παιδιά των οποίων η οικογένεια αδυνατεί να πληρώσει
φροντιστήρια και δεν αντέχουν τον ανταγωνισμό μέσα στην τάξη. Δυστυχώς, ο
καθηγητής πρέπει να προχωρήσει, ανεξάρτητα από τις αδυναμίες αυτών των παιδιών
και αυτό είναι ιδιαίτερα σκληρό… Το ίδιο το σύστημα συνθλίβει και κατατρώγει
τα παιδιά του. Όσα αποτύχουν, τοποθετούνται στα αζήτητα, χωρίς δεύτερη
ευκαιρία. Και όσα πετύχουν, οδηγούνται σ’ ενα αβέβαιο μέλλον…».

ΜΑΡΙΑ ΑΛΕΒΙΖΟΥ

4ο Λύκειο Παλαιού Φαλήρου

«Στην καλύτερη περίπτωση αντιμετωπίζουμε την αδιαφορία των παιδιών, στη χειρότερη την απόρριψή τους…»

ΣΕ μια γειτονική περιοχή που συνορεύει με τη Ν. Σμύρνη, στο 4ο Λύκειο Παλαιού
Φαλήρου διδάσκει η φιλόλογος Μαρία Αλεβίζου. Οι μαθητές του σχολείου της δεν
είναι «τα παιδιά της παραλίας και των ανεβασμένων κοινωνικά τάξεων, αλλά
παιδιά της λεγόμενης μεσαίας τάξης με “μετρημένα” οικογενειακά εισοδήματα…».

Δεν έχει χάσει το πάθος της για διδαχή η Μαρία Αλεβίζου, παρά τα 23 χρόνια
συνεχούς διδασκαλίας. Χαίρεται τη δουλειά της, την απολαμβάνει και αποζητά το
σχολείο, ύστερα από δέκα – δεκαπέντε ημέρες διακοπών: «Αυτό που είναι
ιδιαίτερα κοπιαστικό, είναι η προετοιμασία του καθηγητή στο σπίτι για να
μπορέσει να σταθεί με αξιοπρέπεια στην έδρα και να προσφέρει στην τάξη. Αλλά
όσο πιο πολύ κουραστείς εκεί τόσο πιο άνετα κάνεις τη δουλειά σου στην
τάξη…».

Αδιαφορία

Κάποτε, έκανε πιο άνετα τη δουλειά της. Τα παιδιά είχαν «λιγότερες παραστάσεις
και γνώσεις, αλλά μεγαλύτερη ωριμότητα. Πάσχιζαν περισσότερο, κέρδιζαν
περισσότερα». Αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι απογοητευτικό: «Στην καλύτερη
περίπτωση αντιμετωπίζουμε την αδιαφορία των παιδιών, στη χειρότερη την
απόρριψή τους! Αλλά και στις δύο περιπτώσεις δικαιολογημένα είναι τα παιδιά.
Είναι το εκπαιδευτικό σύστημα έτσι δομημένο, ώστε να είναι σε αντιπαράθεση ο
καθηγητής με τον μαθητή. Ο 17χρονος βλέπει μπροστά του κάποιον που θα τον
υποχρεώσει να προσέξει στον πίνακα, να μάθει ανούσια πολλές φορές πράγματα, θα
του βάλει διαγώνισμα, θα τον αξιολογήσει, θα τον βαθμολογήσει, θα τον περάσει
ή θα τον απορρίψει. Ο ίδιος 17χρονος είναι ένας έφηβος, που έχει μυηθεί σε μια
κακώς εννοούμενη ελευθερία ­ την υπερβολική ελευθερία ­ από το σπίτι του και
τον κοινωνικό περίγυρο, όπου τα πάντα του δικαιολογούνται και του
συγχωρούνται. Έρχεται στο σχολείο, όπου βασιλεύει ο υπερβολικός συντηρητισμός.
Μπερδεύεται, χάνεται, υπάρχει μια τραγική απόσταση ανάμεσα στα βιώματα της
ίδιας ημέρας…».

Η παλιά σαγήνη δεν υπάρχει πια. Είναι δύσκολο «να γοητεύσεις παιδιά που
παραμένουν παιδιά χωρίς να ζούνε σαν παιδιά! Είναι δύσκολο να τα πείσεις ότι
είσαι φίλος και όχι εχθρός. Πιο δύσκολο, να αποδεχθούν ότι για όλα υπάρχει και
η μέση οδός… Και πώς να το κάνεις αυτό, όταν δεν μπορείς να ξεκλέψεις λίγο
χρόνο; Έχουμε μια ανάσα, το περιοδικάκι μας που τα παιδιά ονόμασαν “Κατά
λάθος” και έγινε ήδη τριών χρόνων, αλλά ακόμη και αυτό ασφυκτιά κάτω από το
βάρος των Πανελλαδικών Εξετάσεων. Όλα γίνονται και όλα οδηγούν εκεί ­ στις
εξετάσεις! Οτιδήποτε άλλο είναι ακροβασία και προσέγγιση στιγμής που απαιτεί
διάθεση, κέφι, ρομαντισμό μικρών και μεγάλων…».

Αυστηρή

Δεν έχει μέση οδό σε ό,τι αφορά την αποδοχή της εκ μέρους των παιδιών: «Αν τα
ρωτήσετε, θα πουν ότι είμαι αυστηρή καθηγήτρια. Και ή θα με συμπαθούν
ιδιαίτερα ή θα με… απεχθάνονται. Δεν κερδίζω, είναι αλήθεια, τη μέση
αποδοχή! Δεν περιορίζομαι στο μάθημα και μόνο, αλλά για να παρεκκλίνω, πρέπει
να υπάρχει ουσιαστικός λόγος, δεν θα γίνει τυχαία, έτσι για να κυλήσει η ώρα,
θα κερδίσουμε κάτι από την αλλαγή πλεύσης… Γιατί εγώ ξέρω περισσότερο από
εκείνα πόσο σημαντικό είναι να τα προετοιμάσω για τις εξετάσεις»!

Για να μη βιώνει εκείνο το δυσάρεστο αίσθημα του πνιγμού και χάσει τη λαχτάρα
της για διδαχή, έχει περικόψει τις απαιτήσεις της. «Έχω κάνει αυτό που λέμε
“έκπτωση” απαιτήσεων! Είναι μια έκπτωση ποσοτική ­ όχι ποιοτική. Όσο και αν
αυτό ακούγεται αρνητικό, δεν είναι τουλάχιστον παραίτηση! Νιώθω, λοιπόν,
προσωπικά δικαιωμένη όταν σε κάθε τμήμα υπάρχει έστω και ένα παιδί που θέλει
να κάνει το οκτώ του, δέκα! Νιώθω δικαιωμένη όταν ένα παιδί ζητάει τη βοήθειά
μου σε κάποιο πρόβλημα που το απασχολεί. Είμαι παρούσα και ενεργοποιημένη για
κάθε παιδί που θέλει να προσπαθήσει, είτε γιατί το ενδιαφέρει η γνώση είτε
γιατί αποσκοπεί στον βαθμό και μόνον. Το σύστημα, άλλωστε, είναι
βαθμοθηρικό…».

Σαφέστατα και δεν αποσκοπεί στο ένα και μόνον παιδί σε κάθε τμήμα: «Όσο
περισσότερα, τόσο το καλύτερο. Αλλά δεν θα παραιτηθώ αν προσφέρεται έστω και
ένα παιδί…».

Με φλόγα

Είκοσι τρία χρόνια πριν, όταν άρχιζε να συνοδοιπορεί δίπλα στα παιδιά, υπήρχε
μια άλλη φλόγα. Ήταν και εκείνη πολύ νεώτερη ­ πιο κοντά ηλικιακά στα παιδιά.
Στα διαλείμματα την περικύκλωναν όλα, έκαναν μαζί παρέα και ο χρόνος δεν ήταν
ποτέ αρκετός. Άλλαξε τόσο πολύ η ίδια; «Ίσως, να βιάζομαι κι εγώ λίγο
περισσότερο. Πάω στο γραφείο και όχι στο προαύλιο. Αλλά δεν είναι μόνον αυτό.
Πίσω από αυτό υπάρχει η αίσθηση της απόστασης ­ το σημερινό παιδί θεωρεί τον
δάσκαλο και τον γονιό του στερεότυπα από τα οποία κρατιέται μακριά. Θέλει
πολλή δουλειά και προσπάθεια να το αγγίξεις και να το “ανοίξεις”.

Οι έφηβοι δεν απολαμβάνουν την ηλικία τους

Η παλιά σαγήνη δεν υπάρχει πια. Είναι δύσκολο «να γοητεύσεις παιδιά που παραμένουν παιδιά, χωρίς να ζουν σαν παιδιά…»

Ποιος είναι τελικά αυτός ο 16χρονος και 17χρονος έφηβος; Τι βιώματα αποθηκεύει
μέσα του και τι αποζητεί; «Είναι ένα υπερπροστατευμένο ­ κοινωνικά και
οικογενειακά ­ παιδί που δεν κυκλοφορεί μόνο του στον δρόμο, δεν αναλαμβάνει
πρωτοβουλίες, δεν παίρνει τη ζωή στα χέρια του. Τίποτα απ’ αυτά δεν του
αρέσει, τίποτα δεν τον ικανοποιεί, αλλά και από τίποτα δεν διαφοροποιείται.
Είσαι γονιός ή δάσκαλος, άρα της παλιάς γενιάς “στερεότυπο”, σε αποκλείει εκ
των προτέρων, δεν μπαίνει στον κόπο να αναζητήσει μια ρωγμή επικοινωνίας. Δεν
έμαθε να σκέπτεται φωναχτά με τις δικές του σκέψεις και φταίμε όλοι εμείς γι’
αυτό. Πιο εύκολα ανοίγεις μαζί του έναν δίαυλο επικοινωνίας μέσα από ένα
έντυπο, μια συναυλία, μια γιορτή παρά μέσα στην τάξη…».

Αυτή η στρατιά των εφήβων είναι τα κορίτσια και τα αγόρια που θα γίνουν
ενήλικοι, χωρίς πρώτα να… μεγαλώσουν: «Δεν έχουν περιθώρια, λυπάμαι, δεν
έχουν δυνατότητες να απολαύσουν την ηλικία τους ­ πρέπει να προλάβουν, να
κονταροχτυπηθούν με το… σύστημα! Δεν χαίρονται το σινεμά, δεν έχουν μάθει να
χαίρονται το θέατρο, δεν αποζητούν τον αθλητισμό ως αθλητές και όχι ως θεατές,
δεν αποζητούν το κουβεντολόι και την παρέα. Δεν προλαβαίνουν να φλερτάρουν, να
ερωτευθούν, να δακρύσουν από ερωτική απογοήτευση. Δεν ξέρουν από εκδρομές στη
φύση, πάνε σ’ ένα μπαράκι με υπόκωφους θορύβους και αν τους ρωτήσεις “τι
συζητάτε;”, “τίποτα” σου απαντάνε, “γιατί να συζητήσουμε;”. Δεν απολαμβάνουν
εκείνα τα υπέροχα, το λογοτεχνικό βιβλίο, το αστυνομικό μυθιστόρημα, ακόμη και
το “Άρλεκιν” στα κρυφά… Δεν διαβάζουν τίποτα άλλο πέρα από τη μεθοδευμένη
γνώση του σχολείου και δεν βιώνουν τίποτα περισσότερο πέρα από τα τυποποιημένα
κοινωνικά πρότυπα ­ καφετέρια, γήπεδο, μπαράκια. Δεν ξέρουν τίποτα άλλο, γιατί
κανείς δεν τους έδειξε τίποτα άλλο! Με τους γονείς τους πάνε μόνο για πίτσα ή
«παϊδάκια» ­ δεν άναψαν ένα βράδυ φωτιά στην παραλία και να τραγουδάνε μέχρι
το πρωί ούτε έκαναν πικνίκ στο κοντινότερο βουνό. Αν δεν δώσει η οικογένεια
στο παιδί την εποχή που προσφέρεται, αδυνατεί ο δάσκαλος σε αυτή την ηλικία.
Αντίθετα, αν μυηθεί σε όλα αυτά από μικρό, θα τα απορρίψει μια μέρα μέσα από
τον κυνισμό της εφηβείας, αλλά δεν χάνεται ποτέ ο παράδεισος, θα έρθει μία
ημέρα πάλι που θα όλα θα τα αναζητήσει και όλα θα τα βρει να τον περιμένουν
μέσα του…».