Η παιδεία στη μετα-ΟΝΕ εποχή

Η «πραγματική σύγκλιση» της Ελλάδας με τα μέσα ευρωπαϊκά κοινωνικο-οικονομικά
επίπεδα αποτελεί τη νέα προτεραιότητα μετά την ιστορική ένταξη της Ελλάδας
στην ΟΝΕ. Όλες οι σχετικές αναλύσεις συγκλίνουν στη διαπίστωση ότι η επίτευξη
του στόχου σε μεγάλο βαθμό θα εξαρτηθεί από την ικανότητα της ελληνικής
κοινωνίας να προσεγγίσει τη λεγόμενη «κοινωνία της γνώσης». Συνήθως η
«κοινωνία της γνώσης» ταυτίζεται με την ανάπτυξη των γνώσεων, δεξιοτήτων και
μορφωτικών ικανοτήτων που είναι απαραίτητες για τη συνάντηση με τη «νέα
οικονομία» της πληροφορίας. Κατά την άποψή μας είναι αναγκαίο να διευρύνουμε
την έννοια της «κοινωνίας της γνώσης» ως την κοινωνία που μπορεί συνεχώς να
μαθαίνει, να αναλύει, να αξιολογεί και να αυτο-αναπτύσσεται, ανασυνθέτοντας
τις παραδοσιακές πολιτισμικές και κοινωνικές ταυτότητές της στα νέα κοινωνικά,
πολιτισμικά και οικονομικά περιβάλλοντα.

Συνεχής βελτίωση

Η εκπαίδευση αποτελεί συστατικό στοιχείο της «κοινωνίας που μαθαίνει». Η
διαμόρφωση της εκπαιδευτικής πολιτικής στον χώρο της κοινωνίας της μάθησης δεν
είναι μια γραμμική σχέση μεταξύ στόχων και αποτελέσματος που αναπτύσσονται σε
ένα ορισμένο χρονικό διάστημα. Στην πραγματικότητα, εξαιτίας των
κοινωνικο-τεχνολογικών εξελίξεων, διαμορφώνεται ένας νέος «χωροχρόνος»
μάθησης, που δεν περιορίζεται στον χώρο του σχολείου και τον χρόνο των
ωρολόγιων και αναλυτικών προγραμμάτων. Διαμορφώνεται σε έναν
παγκοσμιοποιούμενο, άχρονο χώρο δικτύων με συνεχείς ροές πληροφοριών, εικόνων,
ειδώλων και συμβόλων. Για τον λόγο αυτό χρειάζεται να αναθεωρήσουμε την
παραδοσιακή εικόνα της μεταρρύθμισης ως μιας κεντρικά και «από τα πάνω»
ρυθμιζόμενης νομοθετικοδιοικητικής παρέμβασης. Η ανταπόκριση στη νέα εποχή
επιβάλλει όχι μια εφάπαξ, αλλά συνεχείς προσπάθειες βελτίωσης σε πολλούς
αλληλοσυνδεόμενους τομείς, οργανωμένους γύρω από ένα κεντρικό σχέδιο. Το
κεντρικό σχέδιο είναι ανοικτό στην επικοινωνία/διάλογο και τις μεταβολές, ώστε
να ανταποκρίνεται στην ευελιξία, την πολυπλοκότητα και την αυτο-ανάπτυξη του
συστήματος.

Δίκτυα διά βίου και ταυτότητες

Οι πολιτικές για την εκπαίδευση στον νέο χωροχρόνο χρειάζεται να διαθέτουν τα
εξής στοιχεία:

1 Ένα κεντρικό σχέδιο συνεχούς βελτίωσης της εκπαίδευσης και υποσχέδια
τα οποία συνδέουν επιμέρους τομείς. Τα σχέδια συνδέουν σε μια κυκλική σχέση
στόχους και αποτελέσματα, μέσω της συνεχούς ανατροφοδότησης/ανάδρασής τους.

2 Η μάθηση αποτελεί τον κεντρικό στόχο του σχεδίου βελτίωσης. Όλες οι
αλλαγές στις δομές και τους θεσμούς πρέπει να έχουν ως σημείο αναφοράς τη
βελτίωση της σχολικής μάθησης. Συγκεκριμένα, κύρια σημεία στρατηγικής
παρέμβασης είναι τρεις αλληλοσυνδεόμενοι ­ και προβληματικοί σήμερα ­ τομείς:
α. Τα σχολικά προγράμματα και η διδασκαλία β. Η αξιολόγηση της μαθησιακής
λειτουργίας και γ. Οι λειτουργίες, η οργάνωση και οι σχέσεις στην καθημερινή
σχολική ζωή.

3 Η ανάπτυξη συστήματος δια βίου εκπαίδευσης και επιμόρφωσης. Το
σύστημα περιλαμβάνει, υπό μορφή δικτύου, τη σχολική εκπαίδευση, τα ΑΕΙ-ΤΕΙ και
τις μορφές μεταδευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Η ανάπτυξή του παρέχει τη
δυνατότητα σε κάθε άτομο, σε οποιαδήποτε στιγμή και από οποιονδήποτε
γεωγραφικό χώρο να μπορεί να ενταχθεί σε αυτό. Η καθιέρωση ενός αξιόπιστου
συστήματος πιστοποίησης αποτελεί ένα σημαντικό βήμα στην ανάπτυξη του δικτύου.
Κατά την άποψή μας, το δίκτυο της δια βίου εκπαίδευσης με χαρακτηριστικά του
την ποιότητα της εκπαίδευσης και την ένταξη σε αυτό των μη «εκπαιδεύσιμων»
αποτελεί ένα σημαντικό βήμα προς την κοινωνία της μάθησης. Δεν θα πρέπει να
λησμονούμε τα μεγάλα ποσοστά των αποκλεισμένων από την εκπαίδευση (12% δεν
έχουν παρακολουθήσει σχολείο, 26,7% δεν έχουν ολοκληρώσει το Δημοτικό, 44,8%
δεν έχουν συμπληρώσει την 9χρονη υποχρεωτική εκπαίδευση, η σχολική διαρροή
είναι 11,4%) και επιπλέον μεγάλες πληθυσμιακές κατηγορίες αποκλεισμένων (όπως
νεοπρόσφυγες, ειδικές πολιτισμικές κατηγορίες κ.ά.).

Συμπερασματικά, η ανάπτυξη της κοινωνίας της μάθησης φέρνει στην επιφάνεια την
ανάγκη νέων πολιτικών για την εκπαίδευση. Κοινός παρονομαστής τους είναι η
απόκτηση απ’ όλη την κοινωνία της ικανότητας της μάθησης, της ένταξης στην
πληροφοριακή κοινωνία και η ανάδυση αυτού που η Χάννα Άρεντ ονομάζει «χώρος
επανεμφάνισης του ανθρώπινου». Τον σχηματισμό δηλ. μιας ανοικτής ταυτότητας ως
διαδικασίας συνεχούς μάθησης/επικοινωνίας που επανα-ανακαλύπτει τον χρόνο
(μνήμη/ιστορία) και τους τόπους της ζωής μας, όχι ως επιστροφή στο παρελθόν
αλλά ως δημιουργική μνήμη του μέλλοντος.

Ο Χρίστος Δούκας είναι διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών.