ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Κάτι που να ισχύει

Δεν είναι υπερβολή να πούμε πως η έκβαση ορισμένων ζητημάτων ­ εθνικής
μάλιστα σημασίας όπως αυτό των σχέσεων Εκκλησίας και Κράτους ­ κρίνεται από το
πώς στριφογυρίζουν πάνω από τα κεφάλια των ανθρώπων ορισμένες λέξεις.

Πάρτε τις λέξεις «προαιρετικό» και «υποχρεωτικό». Αναμφίβολα στη χώρα μας ­
που υπερθερμαίνεται, λες κάθε τόσο, για να καταπλήξει όσους είναι ψυχροί και
ρουτινιέρηδες γύρω της ­ ο αντίκτυπος της πρώτης λέξης είναι μεγάλος, τόσος
περίπου όσο και της φράσης «ενεργώ όπως και όποτε θέλω» ή «μη μου ζητάτε να
σας πω οπωσδήποτε τι θέλω».

Δεν είναι τυχαίο επομένως το ότι αρκετοί έλκονται από τη λύση αυτή στο
πρόβλημα με τις ταυτότητες που τους προτείνεται υστερόβουλα και με τη
βεβαιότητα πως θα αγγίξει την πάντα «ανυπότακτη» συνείδηση του Έλληνα.
Υπολογίζουν πως στην αντιπαράθεση ανάμεσα στο «επιλέγω» και το «υποχρεώνομαι»
νικητής θα βγει στο τέλος το ρήμα το πιο κοντινό στις ροπές μας. Και φυσικά
γνωρίζουν ποιες είναι αυτές, όπως ο καθένας γνωρίζει πόσο βολικό είναι να μη
δεσμεύεται από τίποτα, να πηγαινοέρχεται ανάμεσα σε απόψεις, συμφωνίες ή
συμμαχίες και να δηλώνει πως δεν είναι απαραίτητο να αποφασίσει προς τα πού θα
πλεύσει.

Με δυο λόγια (και πολύ πιο πέρα από το θέμα της αναγραφής του θρησκεύματος
στις ταυτότητες) το να πιστεύει κάποιος στη δυνατότητά του να αποφασίζει,
έφθασε να είναι γι’ αυτόν πιο σημαντικό από το να αποφασίζει πραγματικά.

Αφ’ ότου η Ελλάδα απελευθερώθηκε με αγώνες, άρχισε να ονειρεύεται την απαλλαγή
της από την τρομερή υποχρέωση να παλεύει συνεχώς. Ήταν φυσικό να το επιθυμεί
αυτό, όμως οι συνθήκες δεν της έκαναν τη χάρη. Καλύτερα, λοιπόν, να το ξέρουμε
πως δεν πρόκειται ποτέ να αναπαυθούμε, γιατί μόνον έτσι μπορεί και ν’
αποσπάσουμε μιαν ευχαρίστηση από τις δυσχέρειες: από το να διαπραγματευόμαστε,
να κάμπτουμε την αντίσταση ενός αντιπαθητικού εγγλέζικου ή ολλανδέζικου
επιχειρήματος, να πετυχαίνουμε με κόπο μια ευνοϊκή συμφωνία που δεν
φανταζόμασταν ότι ήταν δυνατόν να επιτευχθεί.

Θα χρειαστεί βέβαια πολλή δουλειά για να πεισθούν ορισμένοι πως η προσπάθεια
αυτή δεν είναι υπαγορευμένη. Ασφαλώς τρυπώνουν και επιδιώξεις ξένες προς τα
εθνικά συμφέροντα μέσα στις παραγράφους ευρωπαϊκών εγγράφων. Όμως, το ζήτημα
είναι να εγκατασταθεί κανείς μέσα στην Ανάγκη ώστε απ’ αυτήν να απομυζήσει
έπειτα ένα κομμάτι Θέλησης. Θέλουμε, λοιπόν, αυτό που μας συμβαίνει ή δεν
ξέρουμε ακόμη; Αν δεν έχουμε ακόμη καταλήξει, τότε μοιραία θα εκφυλιστούν όσα
επικαλούμαστε με φωνές υψωμένες. «Διάλογος», «συζήτηση», όχι στον
«αυταρχισμό». Προσχήματα ειπωμένα με πάθος.

Το ότι όλα συζητιούνται, δεν σημαίνει ότι όλα λέγονται για να κρατάει μια
συζήτηση. Κάποτε έρχεται και η στιγμή της πράξης. Αν ήμασταν σε άλλη χώρα,
ίσως θα εφαρμοζόταν η αρχή «Κάνε το και κατόπιν δικαιολόγησέ το», αυτή η αρχή
που ακόμη και ο Καντ ομολογούσε πως αποτελεί πυξίδα της πολιτικής. Όμως εδώ
απέχουμε πολύ ­ ακόμη και στην υπόθεση των ταυτοτήτων ­ από την εφαρμογή
τέτοιων αξιωμάτων. Δίχως άλλο, είναι ευοίωνο ότι δεν βρίσκει έδαφος για να
ριζώσει ο πρακτικισμός, η φειδωλή σε εξηγήσεις λογική της πυγμής, η βλοσυρή
αντίληψη σύμφωνα με την οποία το να νομοθετείς είναι σχεδόν ταυτόσημο με το να
ξεμπερδεύεις όσο το δυνατόν γρηγορότερα. Ναι, χρειάζεται πάντα η συζήτηση.

Είναι διαφορετικό, όμως, αυτό από το να βάζεις τα ζητήματα να περιστρέφονται
γύρω από συνθήματα και υποψίες (που συντηρούνται αδιάκοπα) και από την
παμπάλαιη συνήθεια της συνδιαλλαγής. Αν παίρναμε στα σοβαρά και γενικεύαμε
αυτό που αναγράφεται σ’ ένα πανό στο Χαλάνδρι («Δώστε πίσω την ψήφο μας»),
τότε οι γύροι των διαβουλεύσεων, των προσυνεννοήσεων και των παρασπονδιών που
θ’ άρχιζαν, θα τελείωναν μόλις την προηγουμένη των επόμενων εκλογών για να
αρχίσουν ξανά την επαύριο.

Στην πραγματικότητα είναι πολλοί περισσότεροι απ’ όσο φαίνεται εκείνοι που
αντιλαμβάνονται αυτό που κυρίως λείπει και που επιθυμούν κάποτε να το δουν. Το
να ισχύει κάτι, το να μην ανατρέπεται στη χώρα τους το οτιδήποτε με το
παραμικρό. Είναι υποταγή αυτό σε μια υπέρτερη, εξωτερική βούληση; Όχι
αναγκαστικά. Γιατί το τι ισχύει δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με το τι λέει κάθε
φορά ο ισχυρός. Συμβαίνει, μάλιστα συχνά το αντίθετο σε ορισμένες ιστορικές
περιόδους. Από όσα ισχύουν (κανόνες, νόμοι), έστω και τυπικά, αντλεί ενέργεια
και δικαιώματα ο αδύναμος ώστε ν’ αντιταχθεί στην όποια αυθαιρεσία του
εξουσιαστή.

Μοιάζουν μήπως μεροληπτικές, άδικες ή καταπιεστικές ορισμένες αρχές
λειτουργίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ή και η βασική κατεύθυνση που ακολουθεί;

Ας ελεγχθούν τότε, όσο γίνεται πιο αυστηρά. Αλλά με μια σκέψη και μια δράση
που γνωρίζει τι σημαίνει άρθρωση και θέση. Στο «χαοτικό» 2000 αν ο αμφισβητίας
δεν είναι θετικός με τον τρόπο του, είναι απλούστατα ένα μόριο του χάους.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών.