Στο κυνήγι των εγκληματιών πολέμου

Το κυνήγι των εγκληματιών πολέμου έχει γίνει πάθος για το κίνημα των
ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Είναι όμως τα διεθνή δικαστήρια το καλύτερο μέσον
διασφάλισης της ειρήνης και της δικαιοσύνης;

Το Σαββατοκύριακο, Βρετανοί, μέλη τής υπό το ΝΑΤΟ δύναμης που περιφρουρεί την
ειρηνευτική διαδικασία στη Βοσνία με 21.000 άνδρες (SFOR), συνέλαβαν άλλον
έναν Σερβοβόσνιο, τον 36χρονο στρατηγό Ντούσκο Σικίριτσα. Ο Σικίριτσα
κατηγορείται ότι ήταν επικεφαλής στρατοπέδου αιχμαλώτων, όπου εκτελέστηκαν 140
Κροάτες και Μουσουλμάνοι κατά τη διάρκεια του πολέμου της Βοσνίας. Τώρα, θα
δικαστεί στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης και αντιμετωπίζει κατηγορίες για
γενοκτονία. Ο Αρκάν δολοφονήθηκε προτού παραπεμφθεί σε δίκη.

Πάθος και ψύχωση

Ο Αρκάν δολοφονήθηκε, πριν παραπεμφθεί στη διεθνή δικαιοσύνη

Το κυνήγι και η τιμωρία των εγκληματιών πολέμου έχει γίνει πάθος για το κίνημα
των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και σχεδόν ψύχωση για πολλές κυβερνήσεις. Το
Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την Πρώην Γιουγκοσλαβία ιδρύθηκε το 1993. Το
ακολούθησε έναν χρόνο αργότερα το Διεθνές Δικαστήριο για τη Ρουάντα. Τον
Ιούλιο του 1998, 125 χώρες υπερψήφισαν την εγκαθίδρυση ενός μόνιμου Διεθνούς
Ποινικού Δικαστηρίου.

Ήταν τότε που ο γερουσιαστής Πινοσέτ, υποφέροντας από προβλήματα υγείας,
αναγκάστηκε να κάνει ένα μακρινό ταξίδι προκειμένου να επισκεφθεί τον γιατρό
του στη Λεωφόρο Χάρλεϊ και η Βουλή των Λόρδων αποφάσιζε ότι όσοι κατηγορούνται
για βασανιστήρια δεν μπορούν να αξιώνουν ασυλία σε δίωξη που ασκείται από ξένο
κράτος. Ο υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δικηγόρος Τζέφρι
Ρόμπερτσον, στο βιβλίο του «Εγκλήματα κατά της Ανθρωπότητας – Ο Αγώνας για
Παγκόσμια Δικαιοσύνη», εκφράζει έντονα τις αξίες του κινήματος για την
προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η άποψη του Ρόμπερτσον, ο οποίος έχει
συμμετάσχει ως σύμβουλος σε πολύ σημαντικές υποθέσεις, είναι ότι κάποια
εγκλήματα είναι τόσο απεχθή ώστε μας αφορούν όλους. Προσβάλλουν την
ανθρωπότητα. Αν δεν γίνει τίποτα, η ανθρωπότητα υποτιμάται. Η διεθνής
κοινότητα είναι υποχρεωμένη να δράσει και θα πρέπει να ενεργοποιηθεί
ολοκληρωτικά η εξουσία του νόμου στις περιπτώσεις αχρείων πολιτικών. Όταν τα
κράτη εμφανίζονται απρόθυμα να ενεργήσουν ενάντια στους δικούς τους
παραβιαστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οφείλουν να το κάνουν τα υπόλοιπα ξένα
ή διεθνή σώματα. Αμνηστία και διπλωματία δεν έχουν θέση. Διώξεις και άμεση
εφαρμογή της Δικαιοσύνης επιβάλλονται.

Ο Ρόμπερτσον και άλλοι που συμμετέχουν στο κίνημα προσπαθούν να μεταφέρουν
αυτά τα ιδανικά στη διεθνή σκηνή. Στη διαδικασία αυτή η συγκατάθεση αγνοείται.
Το ποινικό σύστημα ενός έθνους απαιτεί τη συναίνεση του λαού. Ένας ποινικός
νόμος υφίσταται κυρίως επειδή χαράσσει ένα όριο πέρα από το οποίο η
συμπεριφορά καθίσταται μη αποδεκτή από τον λαό.

Όμως στο δικαστήριο για εγκλήματα πολέμου, που ιδρύθηκε στη Χάγη για την πρώην
Γιουγκοσλαβία, απουσιάζει η συγκατάθεση του πληθυσμού αυτής της περιοχής.
Κροάτες, Σέρβοι και Μουσουλμάνοι δεν συμφωνούν στα στοιχεία που συνθέτουν ένα
έγκλημα πολέμου, αναφορικά με τον εμφύλιο πόλεμο στη Βοσνία. Η κάθε πλευρά
θεωρεί ότι είχε εμπλακεί σε έναν πόλεμο οδυνηρό και άγριο από όλους τους
πρωταγωνιστές.

Η δικαιοσύνη

Οι σφαγές στη Ρουάντα εξέθεσαν ανεπανόρθωτα τα διεθνή δικαστήρια

Η ποινική νομοθεσία δεν επιβάλλεται ως έκφραση της επιθυμίας του λαού.
Αποτελεί έκφραση της επιθυμίας των Ηνωμένων Εθνών. Αν τα πράγματα ήταν
διαφορετικά, ο λαός της Βοσνίας θα μπορούσε να είχε ιδρύσει το δικό του
δικαστήριο για εγκλήματα πολέμου και δεν θα χρειαζόταν τα Ηνωμένα Έθνη να
συστήσουν έναν θεσμό, 650 μίλια μακριά.

Η ποινική δικαιοσύνη δεν μπορεί να λειτουργήσει αν είναι ανίκανη να ελέγξει
την επιθυμία για εκδίκηση. Η οικογένεια που θρηνεί για την απώλεια κάποιου
μέλους μπορεί να επιθυμεί εκδίκηση, αλλά το ποινικό σύστημα δικαιοσύνης
μάχεται για να ελέγξει αυτά τα πάθη. Τι συμβαίνει όταν τα πάθη κυριεύουν τα
ποινικά δικαστήρια φάνηκε στην περίπτωση της Ρουάντας. Όταν το Πατριωτικό
Μέτωπο της Ρουάντας ανήλθε στην εξουσία το 1994, οι δυνάμεις του και υπουργοί
της κυβέρνησης διψούσαν για εκδίκηση. Δεν έχασαν χρόνο και συγκέντρωσαν
υπόπτους για εγκλήματα πολέμου, έτσι ώστε το 1995, εντός ενός έτους από την
απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας που καλούσε για τη σύσταση ενός δικαστηρίου
για εγκλήματα πολέμου, περίπου 60.000 Χούτου βρίσκονταν ήδη στις φυλακές. Έως
το 1998, ο αριθμός διπλασιάστηκε. Μια εξέλιξη σαν κι αυτή αμαυρώνει τον θεσμό
των διεθνών δικαστηρίων, μεταβάλλοντάς τα σε εργαλεία εκδίκησης παρά απονομής
δικαιοσύνης.

Πηγή έμπνευσης για τον Ρόμπερτσον είναι το γεγονός ότι γεννήθηκε την «ημέρα
της κρίσης» της Νυρεμβέργης (30 Σεπτεμβρίου 1946). Θεωρεί ότι οι απόψεις του
για τη διεθνή δικαιοσύνη αναβιώνουν το προηγούμενο της Νυρεμβέργης, που έμενε
σε αδράνεια από το 1948. Πράγματι, η βιβλιογραφία για το θέμα των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων αφθονούν σε αναφορές στη Νυρεμβέργη. Πολλές από αυτές όμως αγνοούν
τις ιδιαίτερες συνθήκες που απαίτησαν αυτές τις δίκες και κυρίως το γεγονός
ότι οι Γερμανοί αναγνώρισαν την αρχή της Νυρεμβέργης. Επιζητούσαν την απονομή
Δικαιοσύνης και οι αποφάσεις του δικαστηρίου υπηρετούσαν την ανάγκη να
κλείσουν οι πληγές και να συμβάλουν στην «απο-ναζιστικοποίηση» της Γερμανίας.

Η αλήθεια, απλή, αν όχι πικρή, είναι ότι ο ποινικός νόμος δεν μπορεί να
δημιουργήσει ειρήνη. Αν υφίσταται ειρήνη για να διατηρηθεί, τότε ένα διεθνές
ποινικό δικαστήριο μπορεί, εξαρτάται από τις συνθήκες, να παίξει ρόλο στην
επούλωση των τραυμάτων ή στην αποκάλυψη των εγκλημάτων των νικητών (κανένας
νικητής στρατός δεν υπήρξε προετοιμασμένος να αποκαλύψει τα εγκλήματα πολέμου
που διέπραξε). Στις περισσότερες όμως περιπτώσεις, άλλες στρατηγικές είναι
περισσότερο πιθανές να διασφαλίσουν την ειρήνη. Αμνηστίες (η μετά τον Φράνκο
Ισπανία, η μετά τον Πινοσέτ Χιλή), επιτροπές αλήθειας και συμφιλίωσης (η μετά
απαρτχάιντ Νότια Αφρική) ή ακόμη και ο πόλεμος (γιατί αν τους επιτραπεί να
διανύσουν την πορεία τους, οι πόλεμοι είναι συνήθως πρόδρομοι ειρήνης) είναι
όλοι δοκιμασμένοι τρόποι στην υπηρεσία της ειρήνης που διαθέτουν καλύτερο
ιστορικό απ’ ό,τι τα δικαστήρια για εγκλήματα πολέμου.

Στρατηγική

Θα βρεθεί άραγε ποτέ ένα διεθνές δικαστήριο για τον Πινοσέτ;

Ίσως για κάποιους δικηγόρους να είναι σκληρές, αλλά είναι στρατηγικές που
λαμβάνουν υπόψη την πολιτική πραγματικότητα. Αναγνωρίζουν ότι ο νόμος δεν
μπορεί να ξεριζώσει το κακό. Αν η κατάσταση είχε αλλιώς, θα μπορούσαμε να
ζητήσουμε από τους δικηγόρους να σχεδιάσουν μια νομοθεσία και από τους
δικαστές να την εφαρμόσουν σε ολόκληρο τον πλανήτη. Όμως στον αληθινό κόσμο,
συγκρούσεις μεταξύ των ανθρώπων παρακινούνται από ιδέες και πάθη, τα οποία
είναι ευκολότερο να αποκηρυχθούν απ’ ό,τι να επιλυθούν. Αν δεν το
κατανοήσουμε, επιβάλλοντας απλές θεωρίες παγκόσμιας δικαιοσύνης, οι ζώνες
ανθρωπιστικής καταστροφής που σήμερα υφίστανται στη Βοσνία και στη Ρουάντα θα
πολλαπλασιαστούν σε όλο τον κόσμο.