ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ακραία εγκλήματα εφήβων

Ακραία εγκλήματα προκαλούν όχι μόνον με την αγριότητα και τη βιαιότητά τους
αλλά και με τις «απλοϊκές» ερμηνείες που γεννούν. Ερμηνείες που, πασχίζοντας
να βάλουν μια τάξη στο χάος, πλαστογραφούν την αλήθεια του ψυχισμού.

Στην Ισπανία δύο μαθήτριες παρασύρουν σε ένα χωράφι και φονεύουν με δεκαοκτώ
μαχαιριές μια δεκαεξάχρονη συμμαθήτριά τους. Μετά το έγκλημα οι δύο φίλες
επιστρέφουν σπίτι τους, αλλάζουν τα ματωμένα ρούχα τους και βγαίνουν έξω να
διασκεδάσουν με φίλους σε μπαρ.

Τρομάζει η αγριότητα, το νεαρό της ηλικίας και κυρίως η απάθεια, η πλήρης
απουσία συναισθήματος για το αποτρόπαιο συμβάν.

Εκείνο όμως που πιο πολύ τρομάζει είναι η απουσία ψυχικής διαταραχής. Μια
τέτοια διάγνωση θα καθησύχαζε το κοινό, θα απάλυνε την απορία, τον τρόμο, τον
πανικό. Η φράση «το έκανε επειδή είναι ψυχικά άρρωστος» είναι μια πολύτιμη
φράση. Καθησυχάζει, ηρεμεί. Ως διά μαγείας το ακατανόητο γίνεται κατανοητό, το
απρόσιτο μεταμορφώνεται σε προσιτό. Γίνεται οικείο, και όλοι κατανοούμε πόσο
σπουδαίο πράγμα είναι σήμερα η οικειότητα.

Όλοι αποτροπιάσθηκαν, ουδείς όμως απόρησε με τη γυναίκα στην Καλαμπάκα που
προχθές φόνευσε με ένα τσεκούρι τον σύζυγό της, όπως ακριβώς είχε κάνει προ
πέντε ετών και με τον γιο της. Η δράστις ήταν ψυχικά ασθενής. Η τηλεοπτική
αναμετάδοση άλλωστε ήταν σαφής. Σαν υπνοβάτις, με μισόκλειστα μάτια και μέσα
στην παραζάλη ενός δικού της κόσμου, η γυναίκα μουρμούριζε στο φακό «έγινε
αυτό που δεν ήταν για να γίνει», «το κεφάλι μου δεν το ορίζω το κεφάλι μου».

Η επίκληση της τρέλας έρχεται να καλύψει τα αμήχανα κενά γνώσης και εποπτείας
που γεννά η ανθρώπινη συμπεριφορά.

Είμαστε έλλογα όντα. Η μόνη παρασπονδία σε αυτό το αξίωμα είναι η ύπαρξη της
τρέλας. Έλα όμως που αλλιώς «η μοίρα» το θέλησε! Άτομα υγιή είναι ικανά για
την πλέον ακραία παθολογική συμπεριφορά.

Οι ειδικοί διαπίστωσαν ότι οι δύο νεαρές κοπέλες ήσαν απολύτως φυσιολογικές.
Όπως απολύτως φυσιολογικός ήταν και ο συνομήλικός τους που δύο μήνες πριν στην
ισπανική πόλη Μούρσια έσφαξε τους γονείς του και την εννιάχρονη αδελφή του με
ένα γιαπωνέζικο ξίφος των σαμουράι λέγοντας «ήθελα απλώς την ησυχία μου».

Τα ακραία εγκλήματα εφήβων πολλαπλασιάζονται. Μέσω της εικόνας αποκτούν
εκατομμύρια θεατές. Γίνονται ορατά, σε αντίθεση με την προ-τηλεοπτική εποχή.
Έτσι, η ανάγκη να μην υπάρξουν κενά διαταρακτικής και φοβογόνου απορίας,
γίνεται ακόμα πιο πιεστική.

Πώς να ερμηνεύσεις την παθολογία δίχως τη συνδρομή της παθολογίας; Η ευκολία
και ο καθησυχασμός παίρνουν και πάλι το πάνω χέρι. Σημασία έχει να χρισθούν οι
έφηβοι αυτοί «άλλοι», αν όχι μέσα από την τρέλα που δεν έχουν, έστω μέσα από
μια άλλη κατασκευή. Και η κατασκευή είναι έτοιμη. Έχει φροντίσει γι’ αυτό το
διαγνωστικό οπλοστάσιο της δικαστικής ψυχιατρικής.

Υπάρχει μια διάγνωση που δεν αγγίζει την παθολογία αλλά όμως ερμηνεύει το
στυγερό των εγκλημάτων. Η ετικέτα βρέθηκε. Έχει να κάνει με την αντικοινωνική
προσωπικότητα. Συμπτώματά της, η μη συμβατικότητα στους κοινωνικούς κανόνες, η
επιθετική και ανάρμοστη συμπεριφορά, η αναλγησία, η έλλειψη εμπάθειας προς το
θύμα, η ολοσχερής έλλειψη τύψεων. Συμπτώματα που απολύτως χαρακτήριζαν και
τους πιο πάνω εφήβους. Τους οποίους έσπευσαν οι ειδικοί να χρίσουν «πάσχοντες
από το σύνδρομο της ψυχοπαθητικής προσωπικότητας». Τελεία και παύλα.

Ο γνώριμος μηχανισμός. Η διάγνωση επιτελεί μια σημαντική και πάλι λειτουργία.
Αποπροσανατολίζει και αποστρέφει το βλέμμα από δυσάρεστα ερωτήματα. Όπως, σε
τι κόσμο μεγαλώνουν αυτοί οι έφηβοι, ποια η σημασία τής «δωρεάν» συμπεριφοράς
τους, πώς εκπαιδεύονται στο κακό χάριν του κακού, ποιοι είναι οι ανώνυμοι και
κρυφοί εκπαιδευτές τους; Τι σημαίνει για έναν έφηβο σήμερα να ζει στον Σαν
Φερνάντο ντε Καντιθ της Ισπανίας, ή στη Μινεσότα της Αμερικής; Τι σημαίνει να
είσαι έφηβος σήμερα;

Ίσως και να μην είναι μια εύκολη υπόθεση, ίσως το μεγάλωμα σήμερα να
ισοδυναμεί με μια εξαιρετικά επικίνδυνη αποστολή, που υποχρεώνονται δίχως
βοήθεια να διεκπεραιώσουν. Ασυντρόφευτοι. Σαν ένα μοναχικό ταξίδι με εύθραυστο
πλεούμενο σε θάλασσα τρικυμισμένη. Τα εγκλήματα τών πλέον απονενοημένων από
αυτούς ίσως έχουν να κάνουν με αυτό το μοναχικό ταξίδι. Ναυάγιο ταξιδίου, όπου
όμως ο όρος «αντικοινωνική» ή «ψυχοπαθητική προσωπικότητα» λέει τόσο μα τόσο
λίγα πράγματα!

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.