ΔΡΟΜΟΙ

Ένα ερώτημα…

… που παραμένει μετέωρο από το 1989: μπορεί σήμερα να γραφτεί μια «ευρωπαϊκή
ιστορία»; Σε αυτό προσπαθεί να απαντήσει ο καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στην
Οξφόρδη Νόρμαν Ντέιβις, με την παρέμβασή του στο συνέδριο «Η Ευρώπη μεταξύ
παγκοσμιοποίησης και εθνικής συνείδησης», που έγινε στο Τορίνο με τη φροντίδα
του Ιδρύματος Ανιέλι. Μία σαφής θεώρηση της ευρωπαϊκής ιστορίας πρέπει,
σύμφωνα με τον Ντέιβις, να στηρίζεται σε μερικές βασικές αρχές.

Χρειάζεται…

… μία αυθεντικά πανευρωπαϊκή θεώρηση. Το παλιό σχήμα που ταύτιζε τον
«δυτικό» με τον ανώτερο πολιτισμό και τον «ανατολικό» με τον κατώτερο είναι
ανεπαρκές. Η ταύτιση Ευρώπης και Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι εγωκεντρική. Ένα
ρεαλιστικό σχήμα πρέπει να αγκαλιάζει όλη την ήπειρο: Ανατολή και Δύση, Βορρά
και Νότο, κέντρο και περιφέρεια. Στο παρελθόν, η ευρωπαϊκή ιστορία γραφόταν
μόνο από τη μεριά των μεγάλων δυνάμεων: Βρετανία, Γαλλία, Γερμανία και πότε
πότε Ρωσία και Ισπανία. Το παλιό ιστορικό μοντέλο έμοιαζε με μια παρτίδα
σκάκι: οι άλλες ευρωπαϊκές χώρες δεν ήταν παρά πιόνια. Η Νοτιοανατολική
Ευρώπη, τα Βαλκάνια, δεν ήταν παρά ένα μέρος της σκακιέρας, που ονομαζόταν
«ανατολικό ζήτημα». Τα ίδια ισχύουν και για την πολιτιστική ιστοριογραφία.
Ευρωπαϊκή τέχνη, ευρωπαϊκή μουσική, ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική, δεν περιλάμβαναν
παρά τα επιτεύγματα του λατινογενούς χριστιανικού κόσμου ­ κάπου κάπου και του
προτεσταντικού. Καμία μνεία για την Ορθόδοξη Ανατολή ή για τις εβραϊκές,
μουσουλμανικές και άλλες μειονότητες. Το ιστορικό παρελθόν γράφτηκε αγνοώντας
τις ευρωπαϊκές ιδιαιτερότητες.

Ένα στερεότυπο…

… του «δυτικού πολιτισμού» από τα πιο επιζήμια επαναλαμβάνουν κάθε τόσο
κάποιοι κοινωνικοί επιστήμονες που δεν έχουν καμιά αίσθηση της ιστορίας:
διακρίνουν τον δυτικό κόσμο σε έναν πυρήνα ανεπτυγμένο και μία περιφέρεια
ανεπανόρθωτα και διαρκώς υστερούσα. Πρόκειται για ένα ψευδές στερεότυπο. Γιατί
όλες οι στατιστικές δείχνουν πως ακόμη και οι χώρες που υποτίθεται ότι
συγκροτούν τον πιο προχωρημένο ευρωπαϊκό πυρήνα έχουν στο εσωτερικό τους
πλούσιες αλλά και φτωχές περιοχές. Το ίδιο ισχύει και για τις περιφερειακές
χώρες. Άλλωστε, η οικονομική υστέρηση δεν είναι ποτέ αιώνια.

Η ηθική διάσταση…

… είναι ίσως η σπουδαιότερη. Πολλές φορές, η ευρωπαϊκή ιστορία γράφτηκε με
μια ωφελιμιστική σκοπιμότητα. Πολύ συχνά, οι λάτρεις του δυτικού πολιτισμού
δεν κάνουν άλλο από το να εξυμνούν τις αξίες του χριστιανισμού και της
δημοκρατίας, τις προόδους της επιστήμης και της τεχνολογίας, τα οικονομικά
επιτεύγματα. Λίγη μετριοφροσύνη δεν θα έβλαπτε. Αν είναι αληθινό πως οι
Ευρωπαίοι μπορούν να βρουν στο παρελθόν τους πολλούς λόγους για τους οποίους
πρέπει να είναι υπερήφανοι, είναι επίσης αληθινό πως μπορούν να βρουν άλλους
τόσους λόγους για τους οποίους πρέπει να ντρέπονται. Η Ευρώπη έχει μια μακρά
ιστορία θρησκευτικής μισαλλοδοξίας, εθνικιστικών παθών και φυλετικών
προκαταλήψεων: υπήρξε το λίκνο του ολοκληρωτισμού και από αυτήν εκπορεύτηκαν
οι δύο παγκόσμιες συγκρούσεις. (Ο Νόρμαν Ντέιβις είναι ο συγγραφέας του
βιβλίου «Ευρώπη», εκδ. Oxford University Press).