ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Φυλακή, ένας ευάλωτος θεσμός

Η φυλακή, ένας από τους πλέον ισχυρούς και μακάρια αμετάβλητους μέσα στο
χρόνο θεσμούς, έρχεται και πάλι στο προσκήνιο με την αναβάθμιση της
σωφρονιστικής πολιτικής που θα επιδιώξει το υπουργείο Δικαιοσύνης.

Η κάθειρξη και ο εγκλεισμός δεν είναι η μοναδική λύση στην ποινική
μεταχείριση. Πολλές από τις διατάξεις του σωφρονιστικού κώδικα που έχουν
μείνει γράμμα κενό εξετάζεται να τεθούν τώρα σε εφαρμογή. Εξωιδρυματικές
ποινές, παροχή κοινωφελούς εργασίας, διεύρυνση των περιπτώσεων αναστολής
εκτέλεσης ποινής με επιτήρηση, επιβολή διοικητικών μέτρων, και η
αποποινικοποίηση πράξεων που δεν εμφανίζουν ιδιαίτερη κοινωνική απαξία
βρίσκονται στο επίκεντρο του μεγάλου στοιχήματος της σωφρονιστικής
αναβάθμισης.

Σημαντικές αλλαγές που καθιστούν και πάλι επίκαιρο το ερώτημα: Η ύπαρξη της
φυλακής βοηθάει στην καταπολέμηση της εγκληματικότητας; Τα δεδομένα της
επιστημονικής έρευνας επικυρώνουν αυτό που όλοι γνωρίζουμε. Την αποτυχία της
φυλακής να βελτιώσει τον εγκληματία. Η παραμονή μέσα στο ίδρυμα ωθεί τον
έγκλειστο σε μια ένταξη στην «υπο-πολιτισμική» ομάδα της φυλακής και σε μια
σταδιακή υιοθέτηση του ρόλου του εγκληματία. Την ύπαρξη της ομάδας αυτής που
έφεραν στο φως αρχικά οι έρευνες του Κλέμερ, έδωσαν την ώθηση σε μια πληθώρα
διεθνών ερευνών ανάμεσα στις οποίες ξεχωριστή θέση κατέχει και εκείνη του
Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών για τις ελληνικές φυλακές. Η φυλακή παράγει
η ίδια από τη φύση της τις απαραίτητες προϋποθέσεις παραγωγής και αναπαραγωγής
του εγκλήματος και του εγκληματία.

Η υποπολιτισμική ομάδα της φυλακής λειτουργεί σαν μια αντικοινωνία με τη δική
της κουλτούρα, νόμους και αξίες. Η ένταξη στην ομάδα αυτή, η τυφλή υποταγή
στους άκαμπτους νόμους της παρέχει ένα αίσθημα αυτασφάλειας και
αυτοεπιβεβαίωσης που αντισταθμίζει την οδύνη της απομόνωσης, της
περιθωριοποίησης και της απόρριψης.

Ο κρατούμενος, που μπορεί να μην είναι παρά ένας απλός περιστασιακός παραβάτης
του νόμου, ταυτίζεται με το ρόλο του εγκληματία. Γίνεται εγκληματίας. Με την
προσχώρησή του στην κοινότητα της φυλακής, απορρίπτοντας με τη σειρά του
αυτούς που τον απορρίπτουν, ο φυλακισμένος ενστερνίζεται μια εγκληματική
ταυτότητα που από εδώ και πέρα θα τον συνοδεύει. Αδιάψευστος μάρτυρας: Το
συντριπτικά υψηλό ποσοστό των υπότροπων αποφυλακισμένων που ξεπερνά το 50%.
Και εδώ δικαιώνεται ο Φουκό όταν υποστηρίζει ότι η φυλακή παίρνει στα χέρια
της ένα παραβάτη του νόμου και τον βγάζει εγκληματία.

Ας μην κοροϊδευόμαστε λοιπόν, ας μην αφήνουμε να μας χαϊδεύουν οι
παραπλανητικοί μύθοι. Τα χάδια είναι θανατηφόρα. Η φυλακή δεν
επανακοινωνικοποιεί. Η φυλακή κακοποιεί. Η κακοποίηση δεν αφορά μόνο στην
εγκληματοποίηση, αφορά και στη ψυχολογική εξόντωση. Ο συμβολικός θάνατος στον
οποίον προστρέχουν ορισμένοι κρατούμενοι (ας γίνουμε αγάλματα, απαθή, ψυχρά,
ασάλευτα αγάλματα) αποτελεί μια απεγνωσμένη μορφή άμυνας και θωράκισης του
εαυτού απέναντι σε ένα απειλητικό για την ίδια την επιβίωση περιβάλλον.
Ενδεικτικό είναι το υψηλό ποσοστό αυτοκτονιών μέσα στις φυλακές. Είναι
τουλάχιστον τέσσερις φορές υψηλότερο από ό,τι στον γενικό πληθυσμό.

Η κατάργηση της φυλακής είναι βέβαια μια ουτοπία. Δεν έχει βρεθεί μέχρι σήμερα
ποια θα ήταν η μορφή του κοινωνικού εκείνου συστήματος που θα μπορούσε να
λειτουργήσει δίχως το στοιχείο του καταναγκασμού. Ναι! η φυλακή είναι
απαραίτητη. Εξίσου απαραίτητη είναι όμως η προώθηση εναλλακτικών μορφών
ποινής, ή αποδυνάμωση του μονοπωλιακού χαρακτήρα που κατέχει στις ποινές.

Κατά ένα παράδοξο τρόπο η καταστολή δεν καταστέλλει. Ούτε προστατεύει. Η
εγκληματικότητα σαγηνεύεται από την καταστολή. Ενδυναμώνεται, υποτροπιάζει.
Επανέρχεται.

Από τα σύμβολα, εν τέλει, αντλεί τη δύναμή της η φυλακή. Είναι μια συμβολική
ταξινομητική μήτρα. Ένας χώρος που στοργικά αγκαλιάζει όσους βρίσκονται έξω
διαβεβαιώνοντάς τους ότι μπορούν να συνεχίζουν απρόσκοπτα την πορεία τους. Οι
εντός και οι εκτός των τειχών. Υπάρχει πάντα το σίγουρο πλαίσιο αναφοράς. Ένα
πλαίσιο που καταγράφει τοπογραφίες διακίνησης των «καλών» και των «κακών», των
νόμιμων και των παράνομων. Σήμερα που το νόμιμο γειτνιάζει εκρηκτικά με το
παράνομο, σε απόσταση μιας μόνον φευγαλέας και αβέβαιης αναπνοής, είναι
πρόσφορο το έδαφος για μια επανεξέταση των λειτουργιών της φυλακής. Μια
επανεξέταση των «αυτονοήτων» λειτουργιών της «προστασίας» της κοινωνίας και
της «βελτίωσης» του εγκληματία.

Η συγκυρία ευνοεί το στοίχημα της αναμόρφωσης του σωφρονιστικού συστήματος που
επιχειρείται. Ένα στοίχημα που δεν αφορά μόνον στους «εντός» αλλά και στους
«εκτός» των τειχών.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.