ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Περιβαλλοντικοί πρόσφυγες

Το σημαντικότερο πρόβλημα σε σχέση με τον παγκόσμιο πληθυσμό και το
περιβάλλον δεν είναι ποσοτικού αλλά ποιοτικού χαρακτήρα. Δεν έχει τόσο σημασία
πόσοι θα είναι οι άνθρωποι που θα κατοικούν στον πλανήτη μας τον 21ο αιώνα όσο
τι θα κάνουν πάνω σ’ αυτόν στο όνομα κάποιων πραγματικών ή πλασματικών αναγκών.

Μ’ άλλα λόγια αυτό που μας ενδιαφέρει να μάθουμε είναι ποιες θα είναι οι
μελλοντικές δραστηριότητες και ασχολίες των ανθρώπων καθώς και ποιες θα είναι
οι επεμβάσεις τους πάνω στο φυσικό περιβάλλον.

Αποτελεί γενική διαπίστωση από όλες τις ανά τον κόσμον έρευνες και καταγραφές
ότι έχουμε εισέλθει σε μία περίοδο έντασης των κάθε είδους ανισοτήτων και
ανισορροπιών τόσο στο φυσικό όσο και στο κοινωνικό επίπεδο.

Οι μεγάλες δομικές αλλαγές στο συνολικό Γεωσύστημα και κυρίως στο κλιματικό
πεδίο έχουν ως αποτέλεσμα την εμφάνιση ακραίων καιρικών φαινομένων με συνέπεια
την ταυτόχρονη ύπαρξη αντιφατικών καταστάσεων: περισσότερες πλημμύρες αλλά
λιγότερο νερό και άρα επιτάχυνση της διαδικασίας ερημοποίησης. Αλλαγή των
ζωνών βλάστησης, λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη, με αποτέλεσμα την
εξαφάνιση των γεωργικών καλλιεργειών σε ορισμένες περιοχές αλλά και την
εμφάνισή τους σε άλλες, διαφορετικού γεωγραφικού πλάτους. Παράλληλα
προβλέπεται άνοδος της στάθμης της θάλασσας και καταβύθιση εκτεταμένων
παράκτιων ζωνών, ίσως και ολόκληρων νησιωτικών συμπλεγμάτων.

Ποια αναμένεται να είναι η επίδραση των νέων αυτών συνθηκών στη γεωγραφική
κινητικότητα του πληθυσμού τον 21ο αιώνα; Μετριοπαθείς υπολογισμοί ανεβάζουν
σε αρκετές δεκάδες εκατομμύρια τους ανθρώπους που θα μετακινηθούν για
περιβαλλοντικούς λόγους τα επόμενα πενήντα χρόνια. Είναι οι λεγόμενοι
περιβαλλοντικοί πρόσφυγες που θα προστεθούν στους κλασικούς (οικονομικούς)
μετανάστες και (πολιτικούς και θρησκευτικούς) πρόσφυγες. Σε κάθε περίπτωση, η
κινητικότητα του πληθυσμού θα αυξηθεί ακόμα περισσότερο εξαιτίας των
περιβαλλοντικών κινδύνων και όχι μόνο: Οι κύριες συνιστώσες της ανθρώπινης
ανάπτυξης (επιστήμη, τεχνολογία, παγκοσμιοποίηση) βρίσκονται προς μία
κατεύθυνση που ευνοεί και διευκολύνει την κινητικότητα κάθε μορφής.

Άλλωστε, η φύση της διεθνούς μεταναστευτικής κίνησης έχει αλλάξει. Δεν έχει
πλέον τις μεταφορικές και τεχνικές δυσκολίες ούτε τον χαρακτήρα της οριστικής
εγκατάστασης στον τόπο προορισμού που είχε άλλοτε.

Από την άλλη πλευρά η ανάπτυξη αυτή οδηγεί σε μια νέα κοινωνία που το
χωροταξικό της υπόβαθρο, ο «χώρος» της, δεν είναι πλέον οι «τόποι» και οι
«περιοχές» αλλά τα «δίκτυα» ή μάλλον το παγκόσμιο διαδίκτυο.

Όμως ­ και εδώ είναι ίσως η σημαντικότερη διαπίστωση ­ ενώ η «περιβαλλοντική»
μετανάστευση αποτελεί προϊόν μιας αδήριτης ανάγκης, η κινητικότητα για λόγους
τεχνολογικής και κοινωνικής εξέλιξης αποτελεί μια επιδίωξη και μια επιθυμητή
κατάσταση.

Σύμφωνα με τον Manuel Castells η ανάδυση μιας δικτυωμένης κοινωνίας είναι
πλέον γεγονός.

Σ’ αυτήν οι έννοιες του χώρου, της γειτνίασης και της μετακίνησης
αντιστρέφονται αφού οι «μόνιμοι» κάτοικοι θα είναι οι δικτυωμένοι ­
«στεγασμένοι» στο δίκτυο ­, που θα μπορούν να μετακινούνται παντού όντας
συνδεδεμένοι με αυτό, ενώ οι σύγχρονοι «νομάδες» θα είναι όσοι βρίσκονται
εκτός δικτύου (εκτός κοινωνίας) και άρα διαρκώς απομονωμένοι και στάσιμοι σε
κάποιο μέρος (περιθώριο).

Περιβαλλοντικοί και κοινωνικοί παράγοντες φαίνεται να οδηγούν στο ίδιο
αποτέλεσμα, αν και ξεκινούν από διαφορετικές αφετηρίες. Στον κόσμο του 21ου
αιώνα, η κινητικότητα του πληθυσμού αναμφισβήτητα θα αυξηθεί περισσότερο τόσο
στον πραγματικό όσο και στον εικονικό χώρο. Αλλά τόσο στον έναν όσο και στον
άλλον οι διακρίσεις «αγροτικός» και «αστικός», «πόλη» και «ύπαιθρος» δεν θα
έχουν πλέον και τόση σημασία ή μάλλον δεν θα έχουν κανένα νόημα.

Ο Ηλίας Μπεριάτος είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας – γενικός
γραμματέας του ΥΠΕΧΩΔΕ.