«Ο υπαρκτός σοσιαλισμός δεν είχε κομμουνιστική συνείδηση»

Ένα καινούργιο βιβλίο για την Αριστερά, που παρουσιάζεται σήμερα στην
ΕΣΗΕΑ, αναμένεται να συζητηθεί σε όλα τα κόμματα, κυρίως στον χώρο του ΚΚΕ,
του Συνασπισμού αλλά και του ΝΑΡ.

Ο πρώην κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΚΚΕ και από τους κορυφαίους
αγωνιστές κατά της δικτατορίας Κώστας Κάππος, ο οποίος στήριξε το
Κομμουνιστικό Κόμμα σε αυτές τις εκλογές, κάνει μία σημαντική τομή γύρω από
την κριτική που ασκείται και τις αναλύσεις που γίνονται για τις εξελίξεις στη
δεκαετία του ’90 στις πρώην χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού.

Με το νέο βιβλίο του «Κριτική του σοβιετικού σχηματισμού» ­ «ΤΑ ΝΕΑ»
προδημοσιεύουν ορισμένα αποσπάσματα ­ επιχειρεί να εξετάσει τι, πώς και από
ποιους συνέβη. Και ασκεί καλόπιστη κριτική προς πολλές πλευρές, «δεξιά» και
«αριστερά», χωρίς να αφήνει απ’ έξω το ίδιο το ΚΚΕ.

Στο νέο βιβλίο του, που θα κυκλοφορήσει σήμερα από τις Εκδόσεις Αλφειός, ο
Κ. Κάππος ξεκαθαρίζει με κατηγορηματικό τρόπο: «Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι
στις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού δεν υπήρχε και δεν οικοδομείτο
σοσιαλισμός. Και αυτό γιατί στον σοσιαλισμό δεν υπάρχουν εμπορευματοχρηματικές
σχέσεις. Το κράτος απονεκρώνεται. Δημιουργείται και αναπτύσσεται κομμουνιστική
συνείδηση. Αυτά ουσιαστικά δεν συνέβαιναν στον υπαρκτό σοσιαλισμό».

Και τονίζει: «Στις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού υπήρχε ένας ιδιαίτερος
κοινωνικός σχηματισμός με δικές του παραγωγικές σχέσεις, με δικό του
εποικοδόμημα, με ανταγωνιστικές τάξεις (διευθύνουσα και εκτελούσα). Υπήρχε
ένας αντιιμπεριαλιστικός – αντικαπιταλιστικός σχηματισμός που τον ονομάζουμε
σοβιετικό. Αυτός ο σχηματισμός δεν είναι πρότυπό μας. Πρότυπό μας είναι ο
σοσιαλισμός – κομμουνισμός των Καρλ Μαρξ, Φρ. Ένγκελς, Β.Ι. Λένιν, που είναι η
σημαία όλων των ελευθεριών».

Ο Κώστας Κάππος, ο οποίος διαφώνησε το ’89 με μία σειρά από επιλογές της
Αριστεράς (π.χ. για τη συμμετοχή της στην κυβέρνηση Τζαννετάκη) παραθέτει,
ενδιαμέσως των κειμένων του, πλούσια βιβλιογραφία, ενώ δεν κρύβει την αγωνία
του για τις ρηχές αναλύσεις που έχουν γίνει μέχρι σήμερα στον χώρο της
Αριστεράς για την «πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού».

«Φορείς της αντεπανάστασης στην πρώην ΕΣΣΔ τα ανώτατα κομματικά στελέχη»

Ο πρώην κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΚΚΕ και από τους κορυφαίους αγωνιστές κατά της δικτατορίας Κώστας Κάππος

«Η περεστρόϊκα και οι φορείς της δεν φύτρωσαν από μόνοι τους σαν τα
αγριολούλουδα, αλλά γεννήθηκαν και αναπτύχθηκαν μέσα στις συγκεκριμένες
συνθήκες του υπαρκτού σοσιαλισμού», παρατηρεί στο βιβλίο του ο Κώστας Κάππος.
Και προσθέτει πως «επιβάλλεται να ερευνούμε και όχι να υπερασπιζόμαστε ως
θέσφατα τις θέσεις των ιδεολογικών εκπροσώπων του σοβιετικού σχηματισμού».
Άλλωστε, «πρέπει να μοχθήσουμε να ψάξουμε την αλήθεια για να μπορέσουμε να
χαράξουμε σωστή στρατηγική και τακτική».

Ο κ. Κάππος σημειώνει ακόμη στο βιβλίο του ότι είναι λάθος να μιλά κανείς για
κατάρρευση ή προδοσία, όταν αναφέρεται στον «υπαρκτό σοσιαλισμό».

«Ο όρος προδοσία», επισημαίνει, «δεν εξηγεί το φαινόμενο ή καλύτερα το
περιορίζει στη δράση μιας σχετικά μικρής ηγετικής ομάδας, κάτι που είναι
αντιμαρξιστικό. Και αυτό γιατί οποιοσδήποτε μεμονωμένος ηγέτης ή και ομάδα
ηγετικών στελεχών δεν μπορούν να ”υπερβούν” τις κοινωνικές δυνάμεις που
εκφράζουν. Και με τον όρο ”κατάρρευση” περιορίζεται το θέμα σε εσωτερικές
αιτίες, ότι δεν υπήρξαν εξωτερικές αιτίες ή ευθύνες των ηγετών των
κομμουνιστικών κομμάτων, χωρίς να εξηγείται ποιες ήταν οι αντιθέσεις που
οδήγησαν στο πισωγύρισμα».

Ο συγγραφέας υιοθετεί τελικώς τον όρο «αντεπανάσταση» για να ερμηνεύσει τι
έγινε στην πρώην ΕΣΣΔ.

«Ποιος ήταν ο φορέας της αντεπανάστασης στο εσωτερικό;» αναρωτιέται. «Ο Ρώσος
μελετητής Α.Μ. Γεριομίν», σημειώνει, «θεωρεί ότι η κοινωνική βάση της
αντεπανάστασης ήταν οι απόγονοι των εκμεταλλευτριών τάξεων, οι διωγμένοι από
το σοβιετικό καθεστώς, οι αλλοτινοί ποινικοί κρατούμενοι κ.λπ. Αυτοί όμως
ουσιαστικά είναι περιθωριακά στοιχεία και δεν μπορούν να παίξουν καθοδηγητικό
ρόλο. Είμαστε της γνώμης ότι τα ανώτερα κομματικά και κρατικά στελέχη μαζί με
τους διευθυντές των επιχειρήσεων, που αποτελούσαν τη διευθύνουσα τάξη, ήταν ο
φορέας της αντεπανάστασης».

Ο κ. Κάππος βάζει σε βάθος το «νυστέρι» και προσθέτει: «Όπως είναι γνωστό, η
Κομμούνα του Παρισιού είχε καθιερώσει τις λειτουργίες του κρατικού μηχανισμού
θα εκτελούν εργάτες που θα εκλέγονταν με καθολική ψηφοφορία, θα ήταν ανακλητοί
και θα αμείβονταν με τον μισθό των άλλων εργατών… Εδώ είχαμε μονιμότητα όχι
μόνο των κρατικών υπαλλήλων, αλλά και των κομματικών στελεχών… Εδώ φτάσαμε
στο σημείο η υπόθεση της επανάστασης, του σοσιαλισμού και της λαϊκής εξουσίας
να χρησιμοποιείται ουσιαστικά ως μέσο οικονομικής και κοινωνικής ανόδου».

Με το βιβλίο του «Κριτική του Σοβιετικού Σχηματισμού» ο Κώστας Κάππος κάνει μια σημαντική τομή στις αναλύσεις που γίνονται για τις εξελίξεις στη δεκαετία του ’90 στις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού

Και αναφερόμενος στη λεγόμενη περεστρόικα παρατηρεί: «Η περεστρόικα ξεκίνησε
ως διαδικασία τελικής οργάνωσης της αντεπανάστασης.

Η πρώτη μορφή που πήρε ήταν ιδεολογική. Οι δυσκολίες της οικονομίας
αποδίδονταν από τα μέσα δημοσιότητας, και κύρια τα ηλεκτρονικά, στην έλλειψη
αγοράς. Τώρα, με τη συμπαράσταση και των ιμπεριαλιστικών οργανισμών, η αγορά
χαρακτηριζόταν ως πανάκεια. Η ιδεολογία χαρακτηριζόταν στάσιμη, ότι είχε
μείνει στη δεκαετία του 1930 και έτσι εισάγονταν διάφορες αστικές αντιλήψεις,
όπως π.χ. ότι η εξωτερική πολιτική δεν έχει ταξικό περιεχόμενο, κ.λπ. Και όσοι
ήταν αντίθετοι στη δήθεν νέα σκέψη χαρακτηρίζονταν”συντηρητικοί”” Δηλαδή,
χαρακτηρίζονταν προοδευτικοί αυτοί που μετονόμασαν το Λένινγκραντ σε ”Αγία
Πετρούπολη” και συντηρητικοί αυτοί που πάλευαν ενάντια στο πισωγύρισμα στον
καπιταλισμό».

Πώς έχαναν μέρα με τη μέρα τα σοβιέτ την εξουσία

Στο βιβλίο του ο Κώστας Κάππος με πολύ συνοπτικό τρόπο παρουσιάζει πώς η
εξουσία, μέρα με τη μέρα, «χανόταν» από τα σοβιέτ (σ.σ.: συμβούλια). Έτσι,
εξηγεί, από το 1917 που έγινε η επανάσταση έως το 1936, η εξουσία πέρασε σε
άλλα χέρια, μακριά από τις «εργατικές κολεκτίβες».

Και «απλώς» η «περεστρόικα» ήρθε το 1985 να «στεφανώσει» μία πορεία που είχε
ξεκινήσει από παλιά, με αποτέλεσμα την «κατάρρευση» ή την «επιτυχία της
αντεπανάστασης», όπως λέει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας.

Στην αρχή, φορέας της κεντρικής κρατικής εξουσίας ήταν το Συνέδριο των Σοβιέτ
που συνεδρίαζε κάθε τρεις μήνες. Στα ενδιάμεσα, η άσκηση της εξουσίας γινόταν
από την Πανενωσιακή Κεντρική Εκτελεστική Επιτροπή (ΠΚΕΕ) που αποτελείτο από
200-300 μέλη και εκλεγόταν από το Συνέδριο των Σοβιέτ.

Το 1921 το 9ο Συνέδριο των Σοβιέτ αποφάσισε ότι στο εξής τα συνέδρια των
Σοβιέτ θα συνέρχονται μία φορά το χρόνο. Ταυτόχρονα μειώθηκαν και οι
αρμοδιότητές τους. Οι εκθέσεις δράσης του προέδρου του ΠΚΕΕ και της κυβέρνησης
­ συμβούλιο επιτρόπων του λαού ­ που διοριζόταν από το Κ.Κ. (Μπολσεβίκοι) δεν
συζητιώνταν και δεν εγκρίνονταν από το συνέδριο.

Από ένα σημείο και μετά οι σημαντικές αποφάσεις παίρνονταν χωρίς διάκριση στο
όνομα της Κεντρικής Επιτροπής του Κόμματος ή της κυβέρνησης ή σε συνδυασμό
ενός απ’ αυτά τα όργανα και της ΠΚΕΕ.

Έτσι, τα Σοβιέτ αποδυναμώθηκαν ως όργανα κρατικής εξουσίας και ουσιαστικά για
όλα τα βασικά ζητήματα αποφάσιζε η Κεντρική Επιτροπή του Κ.Κ. (Μπολσεβίκοι)
και σε τελευταία ανάλυση το Π.Γ. της Κεντρικής Επιτροπής.

Το Ανώτατο Σοβιέτ, ουσιαστικά η ΠΚΕΕ, διόριζε το Ανώτατο Δικαστήριο της ΕΣΣΔ
και τα Ανώτατα Σοβιέτ των επιμέρους Δημοκρατιών διόριζαν τα αντίστοιχα ανώτατα
δικαστήρια. Επίσης το Ανώτατο Σοβιέτ διόριζε τον γενικό εισαγγελέα της ΕΣΣΔ, ο
οποίος με τη σειρά του διόριζε και τους εισαγγελείς των Δημοκρατιών, των
περιοχών, των περιφερειών. Έτσι, ουσιαστικά το Π.Γ. της Κ.Ε. του ΚΚΣΕ
αποφάσιζε για την οργάνωση και τη στελέχωση της δικαιοσύνης.

Το 1936 ψηφίστηκε το καινούργιο σύνταγμα με το οποίο καθιερώθηκε οι εκλογές να
γίνονται για τα Σοβιέτ κατά περιοχές και ανάλογα με τους κατοίκους. Η πολιτική
εξουσία έφυγε και τυπικά πλέον από τον έλεγχο των εργατικών κολεκτίβων.

Άρα από το 1936 και μετά μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι στη Σοβιετική Ένωση
δημιουργήθηκε ένας νέος σχηματισμός, ο σοβιετικός, στον οποίο η κυριότητα των
μέσων παραγωγής και των φυσικών πόρων ανήκε στο κράτος και η κατοχή,
διαχείριση ανήκε στη διευθύνουσα τάξη.

Ο όρος σοβιετικός σχηματισμός δεν έχει έννοια συγκεκριμένη πολιτική, αλλά
γενική ιστορική, όπως ο ασιατικός τρόπος παραγωγής δεν είναι όρος γεωγραφικός,
μιας και παρουσιάστηκε όχι μόνο στην Κίνα αλλά και στην Αίγυπτο και σε άλλες
χώρες.

Η «άλωση» των Λαϊκών Δημοκρατιών

Μιχαήλ Γκορμπατσόφ

Στο βιβλίο του ο Κώστας Κάππος κάνει πολλές αναφορές στις χώρες του πρώην
«υπαρκτού σοσιαλισμού». Και καταγράφει τι έγινε και τα τελευταία 15 χρόνια.
Στην περιγραφή του αυτή εντάσσει και ορισμένα στοιχεία για την Ελλάδα, την
ίδρυση του ΣΥΝ, αλλά και τον ρόλο των πρεσβευτών των ΗΠΑ και της πρώην ΕΣΣΔ
στην Ελλάδα και στην Ιταλία.

«Η ηγεσία της περεστρόικα δεν μπορούσε να διαλύσει το ΚΚΣΕ και να οδηγήσει την
ΕΣΣΔ στον καπιταλισμό χωρίς να διαλύσει πρώτα τις Λαϊκές Δημοκρατίες. Έτσι,
όταν ανέλαβε γενικός γραμματέας του ΚΚΣΕ ο Γκορμπατσόφ κάλεσε διαδοχικά τους
ηγέτες των Σοσιαλιστικών Χωρών και τους ανακοίνωσε ότι οι συναλλαγές
πετρελαίου με τη Σοβιετική Ένωση ­ με βάση ενημέρωση που είχα από ανώτατο
στέλεχος του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ουγγαρίας ­ θα γίνονται σε
συνάλλαγμα. Μέσα στα πλαίσια αυτά, οι χώρες αυτές στράφηκαν στη Δύση για να
εξασφαλίσουν δάνεια για να πληρώσουν τον λογαριασμό του πετρελαίου και να
εξασφαλίσουν την εξυπηρέτηση των ενεργειακών αναγκών, για να μη σταματήσει η
λειτουργία της βιομηχανίας τους.

Οι Δυτικοί, για να δώσουν τα δάνεια, έβαζαν όρους αλλαγής του πολιτικού
συστήματος όπως προσανατολισμό στην οικονομία της αγοράς, καθιέρωση του
πολυκομματισμού κ.λπ. Στις συνθήκες αυτές οι δύο πιο ασταθείς Λαϊκές
Δημοκρατίες της Πολωνίας και της Ουγγαρίας πήραν το δρόμο της παλινόρθωσης του
καπιταλισμού.

Παραπέρα, η Λ.Δ. της Γερμανίας με διαπραγματεύσεις ανάμεσα στον Γκορμπατσόφ
και τον Κολ, αποφασίστηκε να προσαρτηθεί στην Ο.Δ. Γερμανίας. Ενδεικτικό είναι
τι γράφει ο Ανατόλι Ντομπρίνιν, πρεσβευτής της ΕΣΣΔ στις ΗΠΑ, και μετά το 1985
μέλος του Π.Γ. της ΚΕ του ΚΚΣΕ: “Στη διάρκεια μια συνάντησής του με τον
καγκελάριο Κολ τον Ιούλιο του 1990 σε ένα απομακρυσμένο θέρετρο του Καυκάσου
και μακριά από κάθε δημοσιότητα, ο Γκορμπατσόφ απέσυρε όλους τους όρους
(ουδετεροποίηση της Ενωμένης Γερμανίας κ.λπ.) και συμφώνησε για τη συμμετοχή
της Γερμανίας στο ΝΑΤΟ ως ενιαίου κράτους, παρόλο που εξακολουθούσαν να
υπάρχουν σοβαρές αντιρρήσεις στο Π.Γ. Αργότερα μου ειπώθηκε από ένα συνεργάτη
του προέδρου Μπους ότι ο Κολ είχε μείνει άφωνος (Κ.Κ.) με την ξαφνική αυτή
στάση του Γκορμπατσόφ… Επιστρέφοντας στη Γερμανία ο Κολ και η συνοδεία του
γιόρτασαν το ιστορικό αυτό γεγονός που δεν ανέμεναν ότι θα σημειωνόταν τόσο
γρήγορα. Ούτε η Ουάσιγκτον έκρυβε την ικανοποίησή της” (Α. Ντομπρίνιν,
“Εμπιστευτικά”, σελ. 632, εκδ. Καστανιώτη). Πολύ πριν εν τω μεταξύ
αντικαταστάθηκε από γενικός γραμματέας του Ενοποιημένου Εργατικού Κόμματος της
Γερμανίας ο Έρικ Χόνεκερ που είχε αντιταχθεί σε ένα βαθμό στην πολιτική της
περεστρόικα. (Π.χ. απαγόρευσε την κυκλοφορία στη Λ.Δ. της Γερμανίας του
περιοδικού Σπούτνικ, επειδή εξομοίωνε τον Ι.Β. Στάλιν με τον Χίτλερ).

Με ανάλογο τρόπο έγινε η ανατροπή της Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της
Τσεχοσλοβακίας και της Λαϊκής Δημοκρατίας της Βουλγαρίας. Ο τότε πρόεδρος της
Βουλγαρίας και γενικός γραμματέας του Κ.Κ. Βουλγαρίας Τόντορ Ζίφκοφ έχει
καταγγείλει ότι τον ανάτρεψαν άνθρωποι του Γκορμπατσόφ (Α.Μ. Γιεριόμιν,
περιοδικό ΙΖΜ, 2/1997, σελ. 44).

Τη Ρουμανία, επειδή ήταν βέβαιο, ότι θα αντιδρούσε ο Ν. Τσαουσέσκου, την
άφησαν τελευταία και οργάνωσαν την εν ψυχρώ δολοφονία του. Και για να μην
υπάρξει αντίσταση, διέδιδαν ψεύτικες ειδήσεις όπως ότι οι νεκροί της
Τιμισουάρα ανέρχονταν σε 70.000 – 80.000, ενώ στην πραγματικότητα δεν υπήρχαν
νεκροί. Η ανατροπή του καθεστώτος Τσαουσέσκου έγινε παρουσία του τότε υπουργού
Εξωτερικών της ΕΣΣΔ Έντβαρντ Σεβαρνάντζε.

Παραπέρα πραγματοποιήθηκαν μυστικές επαφές του Γιούρι Παβλόφ, συμβούλου του
Γκορμπατσόφ για ζητήματα της Λατινικής Αμερικής, με την ηγεσία των Κουβανών
αντεπαναστατών που συνεργάζονταν με τη ΣΙΑ για την ανατροπή της επανάστασης
στην Κούβα (Time, 4.6.90). Γι’ αυτό ακριβώς, ο Φιντέλ Κάστρο από το 1987
προειδοποίησε: “Η Κούβα ποτέ δεν θα υιοθετήσει μεθόδους, στιλ, φιλοσοφίες ή
χαρακτηριστικά του καπιταλισμού. Ο σοσιαλισμός και ο καπιταλισμός είναι δύο
διαμετρικά διαφορετικά πράγματα, εξ ορισμού και από άποψη ουσίας” (Carlos
Tablada, Che Guevara, σελ. 22, εκδ. Pathfinder, Νέα Υόρκη).

Ο ίδιος ο Γκορμπατσόφ συναντήθηκε με τον αιματοβαμμένο “πρόεδρο” της Ν. Κορέας
Ρο Τάι Γου για τη “ρύθμιση” του κορεατικού ζητήματος. Τη συνάντηση αυτή
κατήγγειλε το Δημοκρατικό Μέτωπο της Νότιας Κορέας.

Ανάλογες παρεμβάσεις έγιναν και στα κομμουνιστικά και εργατικά κόμματα ώστε να
αλλάξει ο χαρακτήρας τους και να μετατραπούν σε σοσιαλδημοκρατικά ώστε να
διευκολυνθεί η διάλυση του ΚΚΣΕ.

Μέσα στα πλαίσια αυτά η ηγεσία του ΚΚΣΕ παρενέβη στα εσωτερικά του ΚΚΕ και
πίεσε για να συνεργαστεί με την ΕΑΡ στη δημιουργία του Συνασπισμού με στόχο να
υλοποιηθεί η θέση της περεστρόικα, ότι πρέπει να ξεπεραστεί το σχίσμα ανάμεσα
στα κομμουνιστικά κόμματα και στη σοσιαλδημοκρατία. Δεν είναι τυχαίο ότι μόλις
υπογράφτηκε το κοινό πόρισμα ΚΚΕ – ΕΑΡ, ο σοβιετικός πρεσβευτής επισκέφτηκε τα
γραφεία της ΕΑΡ πρώτη φορά μετά το 1974 και προσκαλούνταν εκπρόσωποι της ΕΑΡ
στις εκδηλώσεις της σοβιετικής πρεσβείας. Π.χ. στις 16/12/1988 σε συνέντευξη
του πρεσβευτή Ανατόλι Σλιούσαρ κλήθηκε και παρέστη εκπρόσωπος της ΕΑΡ (Έθνος
17/12/1988).

Παράλληλα, δημιουργεί σοβαρά ερωτηματικά το γεγονός ότι τις πρώτες μέρες της
συνεργασίας σε κυβερνητικό επίπεδο του Συνασπισμού με τη Ν.Δ. ο πρεσβευτής των
ΗΠΑ στη Ρώμη δήλωσε ότι η κυβέρνηση Μπους δεν θα ήταν σύμφωνη με τη συμμετοχή
του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος σε μια κυβέρνηση (Ριζοσπάστης 6.7.89).
Για την Ελλάδα που πήρε μέρος στην κυβέρνηση Τζαννετάκη δεν έγινε καμία
ανάλογη δήλωση. Φαίνεται ότι οι ηγέτες της περεστρόικα είχαν διαβεβαιώσει τις
ΗΠΑ ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχει πρόβλημα με το ρόλο και το χαρακτήρα του ΚΚΕ.

Έτσι άνοιξε διάπλατα ο δρόμος για τη διάλυση της ΕΣΣΔ και του ΚΚΣΕ και την
παλινόρθωση του καπιταλισμού.