Η Βραζιλία γιορτάζει, οι Ινδιάνοι πενθούν

Το ξερίζωμα. Το άγαλμα του Χριστού δεσπόζει στο Ρίο ντε Τζανέϊρο. Ο Χριστιανισμός, όμως, δεν έσωσε τους Ινδιάνους

Η Βραζιλία γιορτάζει την πεντακοσιοστή επέτειό της: Τα 500 χρόνια από την
«ανακάλυψη» ή την «εισβολή»… Εξαρτάται από το αν είσαι Πορτογάλος
εξερευνητής ή ένας από τα εκατομμύρια των ιθαγενών που ήδη ζούσαν σ’ αυτήν την
πατρίδα.

Οι αυτόχθονες Ινδιάνοι λένε πως δεν έχουν λόγους για να γιορτάσουν. Η άφιξη
του πρώτου λευκού ­ Πορτογάλου ­ είναι γι’ αυτούς συνώνυμο της καταστροφής.
Περίπου 2.000 άτομα πήγαν στο σημείο όπου «άρχισαν τα προβλήματα», μια ακτή
στη βορειοανατολική περιοχή της Bahia και οργάνωσαν εκεί τη δική τους
«αντι-επετειακή εκδήλωση». Σε αντίθεση με την πρώτη συνάντηση ανάμεσα στους
αυτόχθονες Νοτιαμερικανούς και τους Ευρωπαίους, που επισφραγίστηκε με
ανταλλαγή δώρων, αυτή τη φορά τα πανό έγραφαν συνθήματα διαμαρτυρίας: «Οι
λευκοί λένε σήμερα: Ανακαλύψαμε τη Βραζιλία. Αυτό είναι μεγάλο ψέμα».
Υποστηρίζει ο Ντάβι Γιανομάμι, ηγέτης της φυλής των Γιανομάμι: «Οι πρόγονοί
μας ήξεραν από πάντα αυτή τη γη. Το μόνο που κατάφεραν οι λευκοί ήταν να
κλέψουν τα εδάφη από τους ανθρώπους των δασών και να τα καταστρέψουν». Όταν οι
Πορτογάλοι πάτησαν το πόδι τους στη Βραζιλία υπήρχαν περίπου 5 εκατ. Ινδιάνοι,
συνθέτοντας 1.000 φυλές. Σήμερα ο πληθυσμός αυτός σχεδόν εξαφανίστηκε στις
350.000 και σε 210 φυλές.

Εκτός από τη Σουρινάμ, η Βραζιλία είναι η μόνη χώρα της Λατινικής Αμερικής που
δεν αναγνωρίζει το δικαίωμα σε ανθρώπους-μέλη φυλών να κατέχουν τη γη τους. «Η
κυβέρνηση και οι ανώτερες τάξεις τούς βλέπουν ως εμπόδιο σ’ αυτό που θεωρούν
ανάπτυξη, την εκμετάλλευση δηλαδή του φυσικού πλούτου των περιοχών τους χωρίς
όμως να τους υπολογίζουν», υποστηρίζει ο Τζόναθαν Μάζοουερ του Ινστιτούτου
Διεθνής Επιβίωση, και προσθέτει ότι οι Ινδιάνοι γίνονται συχνά στόχος
επιθέσεων.

Είναι προφανές ότι η επέτειος ήταν η αφορμή για να σκεφτούν οι Βραζιλιάνοι τις
ρίζες τους, την περίοδο της αποικιοκρατίας, τη φυλετική συγκέντρωση των
ντόπιων Ινδιάνων, των Αφρικανών και των Ευρωπαίων, που οδήγησαν στον σημερινό
πληθυσμό και την εκτίμηση ότι η Βραζιλία αποτελεί μια πολυφυλετική δημοκρατία.
Καμία άλλη χώρα εκτός από την Αφρική δεν περιλαμβάνει τέτοιο ποσοστό μαύρου
πληθυσμού, που ανέρχεται περίπου στο μισό από τα 160 εκατομμύρια κατοίκων που
ζουν στη Βραζιλία.

Ωστόσο απέχουν από όλα τα επίπεδα εξουσίας, το Κογκρέσο, τη Γερουσία, το
δικαστικό σώμα, την ηγεσία του Δημοσίου και των Ενόπλων Δυνάμεων. Ακόμη και
στο Σαλβαδόρ, κέντρο δουλεμπορίου επί 300 χρόνια, όπου οι μαύροι ξεπερνούν το
80% του πληθυσμού, ελάχιστοι εκπρόσωποί τους εμφανίζονται σε διοικητικές
θέσεις. Και αν και απίστευτο, μέχρι τη δεκαετία του 1970 δεν «γιόρταζαν» ούτε
στις ετήσιες καρναβαλικές εκδηλώσεις. Μπορούσαν μόνο να σπρώχνουν τα άρματα.
Όταν ήρθε ο καιρός της αντίδρασης, ίδρυσαν εκπαιδευτικό συγκρότημα για να
διδαχτούν τα παιδιά των μαύρων τη δική τους ιστορία, μεγάλα κεφάλαια της
οποίας καταλαμβάνουν οι εξεγέρσεις των δούλων και οι επαναστάσεις τους, που
συνήθως δεν έχουν θέση στα επίσημα σχολικά βιβλία.

ΔΟΥΛΕΜΠΟΡΙΟ

Οι διακρίσεις συνεχίζονται

Ανακάλυψη καταστροφής. Οι Ιναδιάνοι της Βραζιλίας δεν έχουν λόγο να γιορτάσουν την 500ή επέτειο της «ανακάλυψης» της Βραζιλίας, που γι’ αυτούς είναι συνώνυμο της εξόντωσης

Περισσότεροι από 8 εκατομμύρια Αφρικανοί από όλη την ήπειρο μεταφέρθηκαν
μεταξύ του 1540 και του 1850 στη Βραζιλία, όμως έπρεπε να περάσουν άλλες τρεις
δεκαετίες για να καταργηθεί η δουλεία, το 1888. Οι σκλάβοι που πέρασαν τότε
την πόρτα της ελευθερίας, άστεγοι, άνεργοι και εξαθλιωμένοι, έγιναν κοινώς οι
«αλήτες» της χώρας. Θορυβημένες οι αρχές από το γεγονός ότι την πλειοψηφία του
πληθυσμού αποτελούσαν τώρα μαύροι ή άνθρωποι με… μαύρο αίμα στις φλέβες
τους, έκαναν τα πάντα για να ενθαρρύνουν τη μετανάστευση Ευρωπαίων για να
«λευκάνουν» τη Βραζιλία. Η πολιτική αυτή διήρκεσε και μετά την έλευση του 20ού
αιώνα. Τη διαφορά σήμανε με τα συγγράμματά του κατά τη δεκαετία του 1930 ο
κοινωνιολόγος Gilberto Freyre, ο οποίος τόνισε ότι η πολυφυλετική Βραζιλία θα
μπορούσε να καταστεί διεθνές υπόδειγμα αρμονικής συνύπαρξης ατόμων που ανήκουν
σε διαφορετικές φυλές. Η ευφορία αποδείχτηκε πρόσκαιρη. Το 1946, μελέτη της
Unesco αποκάλυψε ότι οι περισσότεροι Βραζιλιάνοι απορρίπτουν τις φυλετικές
διακρίσεις μόνο θεωρητικά. Μόλις πέρυσι, έκθεση της Διεθνούς Οργάνωσης των
Δικαιωμάτων της Μειοψηφίας έδειξε ότι οι διακρίσεις συνεχίζονται: Οι μαύροι
και οι Βραζιλιάνοι που γεννήθηκαν από τη συνένωση ατόμων από διαφορετικές
φυλές φέρουν υψηλότερο δείκτη παιδικής θνησιμότητας, φοιτούν λιγότερα χρόνια
στα σχολεία, έχουν υψηλότερους δείκτες ανεργίας και αμείβονται χαμηλότερα.
Έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να δεχτούν επίθεση ή να συλληφθούν ως ύποπτοι
εγκλημάτων και, αν βρεθούν ένοχοι, να τιμωρηθούν με αυστηρότερες ποινές.

Παρ’ όλα αυτά, δεν υπάρχει κάποιο μεγάλο μαύρο κίνημα στη Βραζιλία, κάποιο
ανοιχτό μέτωπο που να δικαιολογεί ανησυχίες. Οι μαύροι Αμερικανοί που ζουν στο
Σαλβαδόρ λένε ότι αισθάνονται πιο καλά εκεί παρά στην εθνικά διαιρεμένη
Αμερική. Ένας από τους λόγους γι’ αυτήν την τεράστια διαφορά μεταξύ ΗΠΑ –
Βραζιλίας είναι ότι ενώ στην Αμερική η φυλή κάποιου καθορίζεται από τους
προγόνους ­ μια σταγόνα… μαύρου αίματος αρκεί για να σε κάνει μαύρο ­ στη
Βραζιλία, αυτό που μετρά είναι η εμφάνιση. Αν είσαι λευκός, ή μοιάζεις έτσι,
τότε είσαι. Αυτό είναι που δυσκολεύει τους μαύρους της Βραζιλίας και
υποδαυλίζει τις διακρίσεις.