Θαύμαζαν τα θύματά τους

Τα βασανιστήρια που υπέστησαν στα υπόγεια κελιά της ΕΑΤ-ΕΣΑ τα θύματα της
χούντας των συνταγματαρχών αποτυπώνονται ανάγλυφα για πρώτη φορά σε
επιστημονικό βιβλίο, όπου τον κυρίαρχο ρόλο κρατούν, μέσα από τις
συγκλονιστικές μαρτυρίες-απολογίες τους, οι άνθρωποι που είχαν αναλάβει την
εκτέλεση των διαταγών του καθεστώτος: οι βασανιστές.

Θεσσαλονίκη. Γραφείο Βόρειας Ελλάδας

Σήμερα οι βασανιστές είναι όλοι παντρεμένοι, έχουν δικές τους οικογένειες. Είναι μεταξύ 48 και 52 χρόνων. Ζούνε φαινομενικά μία φυσιολογική ζωή. Ένας από αυτούς κατηγορήθηκε ότι έκανε καταχρήσεις, δεν ακούστηκε όμως τίποτα άλλο μεμπτό. Είναι χαρακτηριστικό ότι αρκετοί από αυτούς έχουν φωτογραφίες μαζί με τα θύματά τους. Υπάρχει φωτογραφία βασανιστή που ποζάρει δίπλα στον Παναγούλη…

Τα θύματα εκείνης της περιόδου σήμερα μάλλον προσπαθούν να ξεχάσουν δίδοντας
άφεση αμαρτιών στους βασανιστές τους, παρά να κρίνουν και να καταδικάζουν.
Κάτι τέτοιο διαπιστώνεται άλλωστε και από το βιβλίο της καθηγήτριας Ψυχολογίας
του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης κυρίας Μίκας Χαρίτου-Φατούρου,
που πρόκειται να κυκλοφορήσει σύντομα στις ΗΠΑ με τίτλο «Οι ψυχολογικές ρίζες
του βασανισμού».

Τα θύματα

«Συνήθως φορούσε ένα μαύρο πουκάμισο. Μου έδινε τσιγάρο όταν του το ζητούσα.
Ήταν αυστηρός, όχι όμως και τόσο σκληρός. Ήταν ένας από αυτούς τους ανθρώπους
που θέλουν να επιδεικνύουν κάτι και απλώς προσποιούνται ότι είναι άγριοι…».

Τα χρόνια που κύλησαν από τη μαύρη περίοδο της χούντας των συνταγματαρχών
«μαλάκωσαν» τις θύμησες του Τάσου Μήνη -ηρωική μορφή του αντιστασιακού αγώνα
και ένα από τα χιλιάδες θύματα βασανισμού του δικτατορικού καθεστώτος. Η
μαρτυρία του για τα βασανιστήρια που υπέστη στα κρατητήρια της ΕΑΤ-ΕΣΑ μοιάζει
πλέον περισσότερο ως απόδειξη κατανόησης και αποδοχή της συγγνώμης που ήρθε
αμέσως μετά την πτώση της χούντας από τα «απρόσωπα» τότε πρόσωπα που τον
υπέβαλαν σε ταπεινωτικές ποινές.

Το μέγεθος της βαρβαρότητας που «διοχετεύθηκε» με το χειρότερο τρόπο στους
αντιστασιακούς κρατούμενους στη διάρκεια της επταετίας αποτυπώνεται ανάγλυφα
στα λόγια-κατάθεση ενός άλλου αγωνιστή στη διάρκεια της δίκης των βασανιστών
το 1976. «Βασάνιζε ακολουθώντας ένα καπρίτσιο της στιγμής. Στη διάρκεια του
βασανισμού γελούσε συνεχώς… Ήταν στην κυριολεξία ένας σαδιστής».

Τα βασανιστήρια τις περισσότερες φορές γίνονταν χωρίς σκοπό. Πρόθεση του
βασανιστή, που ήδη γνώριζε την πληροφορία, ήταν να τρομοκρατήσει τον
κρατούμενο, ώστε αυτός να μεταφέρει το κλίμα τρόμου στο περιβάλλον του. Όπως
αναφέρεται στο βιβλίο της κ. Φατούρου η συνηθέστερη μορφή βασανισμού ήταν ο
ξυλοδαρμός. Πολλοί ΕΣΑτζήδες έδερναν έναν κρατούμενο. Συχνά τους έκαναν
φάλαγγα. Ακόμη είχαν υιοθετήσει το βασανιστήριο του κύκλου. Τους έβαζαν να
στέκονται όρθιοι σχηματίζοντας έναν κύκλο επί ώρες ή ημέρες. Οι κρατούμενοι
κάποια στιγμή λιποθυμούσαν, αφού από την ατέλειωτη ορθοστασία το αίμα
κατέβαινε από τον εγκέφαλο και είχανε παραισθήσεις, ενώ τα πόδια τους
πρήζονταν. Μία άλλη προσφιλής μέθοδος βασανισμού σχετίζονταν με την
«απελευθέρωση» ενός άγριου και νηστικού σκύλου σε ένα γυμνό από αντικείμενα
κελί. Σ’ αυτήν την περίπτωση ο κρατούμενος έπρεπε να παλέψει με το ζώο…
Υπάρχουν μαρτυρίες πως σε ορισμένους έκαναν ηλεκτροσόκ στα γεννητικά όργανα,
ενώ δεν αποκλείεται να επήλθαν και θάνατοι που κρατήθηκαν καλά κρυφοί.

Σαφέστατες ομοιότητες στον τρόπο εκπαίδευσης των Ελλήνων βασανιστών διαπίστωσε η κ. Φατούρου αναλύοντας τα ευρήματα ανάλογης έρευνας που έκανε στη Βραζιλία με την κοινωνιολόγο Μάρθα Χίγκινς. «Μόνο που σ’ αυτήν την περίπτωση οι βασανιστές ήταν αστυνομικοί εξ επαγγέλματος και παρουσίαζαν ψυχοσωματικά σύνδρομα»

Απόσπασμα μαρτυρίας βασανιστή της περιόδου 1967-74 αποτελεί την «αξονική
τομογραφία» της ψυχολογίας του εκείνη την εποχή: «Οι κανόνες του βασανισμού
μαθαίνονταν πιο εύκολα από το γεγονός ότι σου ζητούσαν να βασανίσεις μπροστά
στους αξιωματικούς αμέσως μόλις αυτοί έμπαιναν στα κελιά. Όσο περισσότερο
βασάνιζες τόσο πιο πολύ ήθελες να βασανίζεις. Πάθαινες εθισμό μ’ αυτό όσο
περνούσε ο καιρός… και βλέποντας τις τελευταίες κινήσεις του κρατούμενου
προτού αυτός λιποθυμήσει γινόσουν ακόμη πιο έξαλλος από πριν.. Ο Πλάτωνας λέει
κάπου πως σου γίνεται συνήθεια να κάνεις κάτι καλό ή κακό. Αναφέρει ότι το να
κάνεις κάτι καλό ή κακό γίνεται χόμπι».

Ήταν πράγματι οι βασανιστές των στελεχών του αντιδικτατορικού αγώνα σαδιστές;
Ήταν εκτελεστές; Ήταν δολοφόνοι; Την άποψη αυτή ανατρέπει με το βιβλίο της,
προϊόν μακροχρόνιας έρευνας που άρχισε στη δεκαετία του ’80, η κ. Φατούρου.
«Κανείς δεν γεννιέται βασανιστής. Ο βασανιστής γίνεται», λέει κατηγορηματικά
υιοθετώντας συγχρόνως μία φράση του Αλμπέρ Καμί: «Και ο βασανιστής και το θύμα
βασανισμού είναι θύματα. Απλώς το γνωρίζουν μόνο τα θύματα»…

Η εκπαίδευση των βασανιστών στηριζόταν σύμφωνα με την καθηγήτρια-ερευνήτρια σε
δύο σημεία: «Πρώτον στο καψόνι που είχε ως στόχο να κάμψει την οποιαδήποτε
αντίσταση και στο να υπάρξει τυφλή υπακοή προς την εξουσία και δεύτερον στο να
κάνουν στρατιωτικές ασκήσεις. Τους υποβάλανε σε “αποευαισθητοποίηση”. Αρχικώς
τους ανάγκαζαν να παρακολουθούν πώς γίνεται ο βασανισμός και μετά τους έπειθαν
να δεχτούν την κατάσταση αυτή ως φυσιολογική». Από την εκπαίδευσή τους δεν θα
μπορούσε να λείπει και ο ιδεολογικός καταναγκασμός, η προπαγάνδα: «Αυτοί είναι
σκουλήκια, πρέπει να τους φάμε, να τους πατήσουμε, να τους τσακίσουμε. Είναι
εχθροί του έθνους, θα μας δολοφονήσουν αν δεν προλάβουμε. Κινδυνεύουν οι
μανάδες μας, τα σπίτια μας…», ήταν μερικές από τις συνηθέστερες φράσεις σε
μία τυπική διαδικασία πλύσης εγκεφάλου.

Σαφέστατες ομοιότητες στον τρόπο εκπαίδευσης των Ελλήνων βασανιστών διαπίστωσε
η κ. Φατούρου αναλύοντας τα ευρήματα ανάλογης έρευνας που έκανε στη Βραζιλία
με την κοινωνιολόγο Μάρθα Χίγκινς. «Μόνο που σ’ αυτήν την περίπτωση οι
βασανιστές ήταν αστυνομικοί εξ επαγγέλματος και παρουσίαζαν ψυχοσωματικά
σύνδρομα».

Πολλοί από τους βασανιστές της ΕΣΑ θαύμαζαν τα θύματά τους. Για παράδειγμα τον ηρωικό αντιστασιακό Τάσο Μήνη τον σέβονταν γιατί δεν έσπασε για να μιλήσει…

Η μεταμέλεια για τους βασανιστές ήρθε ουσιαστικά μετά την πτώση της
δικτατορίας. Στις περίφημες δίκες τους οι περισσότεροι, νεαροί γύρω στα 25
τότε, ισχυρίστηκαν ότι υπάκουαν στις διαταγές και υποστήριξαν ότι το μόνο που
τους ενδιέφερε ήταν να ενταχθούν στην κοινωνία. Ο πατέρας ενός εκ των
βασανιστών ανέφερε στη δίκη του γιου του: «Με ποιο δικαίωμα κάνατε το παιδί
μου βασανιστή. Εγώ έστειλα στο Στρατό ένα καλό παιδί και κοιτάξτε πως το
καταντήσατε».

Για μερικά χρόνια μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας οι βασανιστές, οι
περισσότεροι από επαρχιακές πόλεις της Βόρειας Ελλάδας, ήταν
δακτυλοδεικτούμενοι στις τοπικές κοινωνίες. «Ο ένας ήρθε σε εμένα με
κατάθλιψη, ο άλλος μου είπε ότι έφταιγε κι αυτός για όσα συνέβησαν, ένας
τρίτος είχε οικογενειακά προβλήματα», εξηγεί η κυρία Φατούρου.

Σήμερα είναι όλοι παντρεμένοι, έχουν δικές τους οικογένειες. Είναι μεταξύ 48
και 52 χρόνων. Ζούνε φαινομενικά μία φυσιολογική ζωή. Ένας από αυτούς
κατηγορήθηκε ότι έκανε καταχρήσεις, δεν ακούστηκε όμως τίποτα άλλο μεμπτό.
Είναι χαρακτηριστικό ότι αρκετοί από αυτούς έχουν φωτογραφίες μαζί με τα
θύματά τους. Υπάρχει φωτογραφία βασανιστή που ποζάρει δίπλα στον Παναγούλη…
Πολλοί από αυτούς θαύμαζαν τα θύματά τους. Για παράδειγμα τον Μήνη τον
σέβονταν γιατί δεν έσπασε για να μιλήσει…

Τα περισσότερα θύματα (ένα από αυτά και η ίδια η ερευνήτρια) είναι σήμερα
αποκαταστημένοι: Αλαβάνος, Μαρωνίτης, Μουταφίδης κ. α… Υπάρχουν όμως και
πολλοί αφανείς ήρωες. Ήταν τότε πολλοί από αυτούς φοιτητές ή νέοι επιστήμονες.
Υπήρξαν και άνθρωποι που προτίμησαν να κρατήσουν τη σιωπή τους.

Το βιβλίο της Μίκας Χαρίτου-Φατούρου θα κυκλοφορήσει σε λίγο καιρό στην
αγγλική στις ΗΠΑ, εκεί όπου όπως η ίδια επισημαίνει «υπάρχουν μέρη όπου
εκπαιδεύονται συστηματικά οι μέλλοντες δικτάτορες, οι αξιωματικοί που
εκπαιδεύουν τους στρατιώτες και τους αστυνομικούς». Τον επόμενο χρόνο θα
κυκλοφορήσει και στην Ελλάδα από τις εκδόσεις «Καστανιώτη». Η ίδια
περιορίζεται να πει: «Ξέρετε είναι λίγο δύσκολο να βγάζεις ένα τέτοιο βιβλίο
στην πατρίδα σου, είναι λίγο επώδυνο…».