Οι τριάντα «καυτές» νησίδες της πρωτεύουσας

“Δίνουμε μορφή στα σπίτια μας και μετά αυτά δίνουν σχήμα και μορφή στη ζωή
μας”. Η διαπίστωση του Ουίνστον Τσώρτσιλ φαίνεται να ισχύει και για τους
δρόμους, τα κτήματα, τα χωριά και τις πόλεις… Μόνο που, τα τελευταία χρόνια,
όλες σχεδόν οι πόλεις της Ευρώπης (της Αθήνας συμπεριλαμβανομένης) είναι πια
τερατόμορφες, με απαιτήσεις τρομακτικές. Κι όσοι ασχολούνται με θέματα
χωροταξίας αλλά και ποιότητας ζωής έχουν κάθε λόγο να ανησυχούν.

Η τερατούπολη. Τα κτίρια έπνιξαν την πόλη και τους κατοίκους της, το πράσινο λιγοστό και η ατμόσφαιρα αποπνικτική

Το “τέρας” που λέγεται Αθήνα, τρέφεται εις βάρος της ποιότητας ζωής. Κι αυτό
αποδεικνύεται πια με ποσοστά και αριθμούς, στη μελέτη του επίκουρου καθηγητή
κ. Μάνθου Σανταμούρη, από το Κέντρο Ενεργειακής Εκπαίδευσης του Τμήματος
Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Όπου κι αν γυρίσει να κοιτάξει κανείς, το
“κονσερβοκούτι” των τεσσάρων εκατομμυρίων κατοίκων (μια από τις πόλεις με τη
μεγαλύτερη πυκνότητα σε ολόκληρη την Ευρώπη) βαριανασαίνει.

Το ερώτημα είναι για πόσο καιρό ακόμη θα μπορεί να βρίσκει… ανάσα. Αυτή η
πόλη, όπως και κάθε άλλη, για να μπορέσει να ζήσει στην καθημερινότητά της,
έχει ανάγκη από… ζωτικό χώρο: από γη (“οικολογικό ίχνος” το ονομάζουν οι
επιστήμονες) ικανή να τη βοηθήσει να παράγει την ενέργεια που χρειάζεται και
εν συνεχεία να αδρανοποιήσει τα απόβλητά της.

Σύμφωνα με τα μοντέλα που χρησιμοποιούνται διεθνώς, το “ίχνος” αυτό για την
Αθήνα υπολογίζεται στα 12,4 στρέμματα φυσικού περιβάλλοντος ­ αυτός ο χώρος
πρασίνου θα έπρεπε να αναλογεί σε κάθε κάτοικό της. Αντ’ αυτού, τα στατιστικά
στοιχεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατατάσσουν την πρωτεύουσα στην τελευταία θέση
σε αναλογία πρασίνου ανά κάτοικο. Το δικό μας, πραγματικό “ίχνος”, μετά βίας
χωρά σε 4,5 τετραγωνικά μέτρα!

Από αυτόν τον ελάχιστο χώρο, η Αθήνα αντλεί καθημερινά και καταναλώνει περίπου
46.000 τόνους ορυκτών καυσίμων και 1,2 εκατομμύρια τόνους νερού. Εκεί
εναποθέτει επίσης 12 εκατομμύρια τόνους υγρών αποβλήτων και περίπου 1
εκατομμύριο τόνους διοξειδίου του άνθρακα. Το πράσινο που βρίσκεται γύρω από
την πόλη, τα δέντρα που έχει αποδειχθεί πως βελτιώνουν την ποιότητα του
ατμοσφαιρικού αέρα, δεν αρκούν για να περιορίσουν τις συνέπειες. Έχει
εκτιμηθεί πως χρειάζονται περίπου 4.000 στρέμματα πρασίνου για να απορροφήσουν
περίπου 0,7 τόνους διοξειδίου του άνθρακα, 2,1 τόνους διοξειδίου του θείου και
2,4 τόνους διοξειδίου του αζώτου.

Άμεση και ορατή συνέπεια ­ τη ζει ο καθένας που κινείται καθημερινά σε αυτή
την πόλη ­ είναι η μείωση της ποιότητας ζωής. “Η οποία δεν μετριέται μόνο με
τον χρόνο που χρειάζεται κανείς για να μετακινηθεί με το αυτοκίνητό του από το
κέντρο της Αθήνας στο Χαλάνδρι”, λέει χαρακτηριστικά ο κ. Σανταμούρης.

“Οι πιο σημαντικές επιπτώσεις ­ εκείνες που, στη χώρα μας τουλάχιστον, δεν
λαμβάνονται συνολικά υπ’ όψιν ­ αφορούν το κλίμα των πόλεων που αλλάζει
δραματικά, τη δημιουργία των “θερμών νησίδων”, την αύξηση δηλαδή της
θερμοκρασίας σε ορισμένα σημεία ακόμη και κατά 15 βαθμούς Κελσίου, τη μείωση
της ηλιακής ακτινοβολίας και της διάρκειας ηλιοφάνειας κατά 10% με 20%, την
συνεπαγόμενη αύξηση στην κατανάλωση ενέργειας και στις εκπομπές επικίνδυνων
αερίων”.

‘Όλα αυτά τα προβλήματα αυξάνονται με γεωμετρική πρόοδο όσο αυξάνει ο αστικός
πληθυσμός. Οι πόλεις δεν σταματούν να μεγαλώνουν. “Η επέκτασή τους ζητά ολοένα
και περισσότερη γη, ολοένα και πιο ορθολογική και συνολική (“ολιστική”)
διαχείριση των ιδιαίτερων αναγκών του ίδιου του αστικού περιβάλλοντος και ­
κυρίως ­ των κατοίκων, των ανθρώπων που ζουν και κινούνται μέσα σ’ αυτό”,
τονίζει ο κ. Σανταμούρης. Το θέμα αυτό, της συνολικής εκτίμησης των
προβλημάτων που φέρνει μαζί της η αστικοποίηση, αλλά και το πώς θα σχεδιαστούν
οι πόλεις τού αύριο για να… γλιτώσουν, αναλύονται στο βιβλίο που επιμελήθηκε
ο ίδιος και κυκλοφόρησε μόλις στη Μ. Βρετανία, με τίτλο “Energy and Climate in
the Urban Built Environment”.

“Σε ολόκληρο τον κόσμο, τα σχετικά πολεοδομικά και αρχιτεκτονικά ρεύματα
κερδίζουν διαρκώς έδαφος. Στη χώρα μας δυστυχώς, δεν έχουμε ακόμη
συνειδητοποιήσει το πρόβλημα. Η όποια προσπάθεια γίνεται είναι αποσπασματική,
εστιάζει στον “τμήμα” και όχι στο “όλον”. Μένουμε απλά να παρατηρούμε τις
πόλεις να μετατρέπονται σε τέρατα που ζητούν συνεχώς τροφή…

Μέσα στον αιώνα που πέρασε, η αστική γη στην Ευρώπη έχει δεκαπλασιαστεί, εις
βάρος της αγροτικής. Κι αναμένεται πως σε αυτόν τον αιώνα που διανύουμε, ακόμη
700 εκατομμύρια άνθρωποι, από ολόκληρο τον κόσμο, θα μετακινηθούν προς τις
πόλεις. Ήδη στην Ευρώπη, το 70% του πληθυσμού ζει στις πόλεις”.

Τα κτίρια πνίγουν πόλεις και ανθρώπους

Κάθε χρόνο, πάνω από τρία δισεκατομμύρια τόνοι πρώτων υλών χρησιμοποιούνται
για να παράγουν υλικά κατασκευής κτιρίων, προκειμένου να καλύψουν τις ανάγκες
σε ολόκληρο τον πλανήτη. Τα κτίρια που πνίγονται, πνίγουν μαζί τους ανθρώπους
και τη φύση γύρω από τις πόλεις. Ο κατασκευαστικός τομέας είναι υπεύθυνος για
το 50% των πρώτων υλών που αντλούνται από τη φύση, ενώ, σύμφωνα με πρόσφατες
έρευνες, το μεγαλύτερο μέρος των υλικών αυτών καταλήγει στα… σκουπίδια.

“Έχει υπολογιστεί πως το 20% του συνόλου των οικοδομικών υλικών παγκοσμίως,
χάνεται, πετιέται”, αναφέρει ο κ. Μάνθος Σανταμούρης, επίκουρος καθηγητής στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών. “Παράλληλα, μια έρευνα που έγινε στη Βόρειο Αμερική
έδειξε πως για μεν τις παραδοσιακές μεθόδους κατασκευής παράγονται 20-35 κιλά
στερεών αποβλήτων για κάθε τετραγωνικό μέτρο κτιρίου, ενώ στις νέες,
οικολογικές ή εναλλακτικές κατασκευές, τα παραγόμενα απόβλητα δεν ξεπερνούν τα
πέντε κιλά ανά τετραγωνικό μέτρο”.

Νέα υλικά

Η αναζήτηση των υλικών εκείνων που θα μειώσουν στο ελάχιστο την παραγωγή
αποβλήτων, την κατανάλωση ενέργειας (η ενέργεια για την επεξεργασία των υλικών
αυτών υπολογίζεται στο 10% της παγκόσμιας χρήσης ενέργειας), αλλά και θα
περιορίσουν το φαινόμενο των “θερμικών νησίδων” στις πόλεις, αποτελεί σημείο
αιχμής για τους πολεοδόμους σε χώρες όπως η Αμερική, αλλά και η Μ. Βρετανία.
“Η έρευνα που γίνεται παγκοσμίως επικεντρώνεται στη χρήση ανοιχτού χρώματος
υλικών, τα οποία μπορούν να μειώσουν τη θερμοκρασία που συσσωρεύει ένα κτίριο
και να περιορίσουν ακόμη και κατά 18% την κατανάλωση ενέργειας για
κλιματισμό”, σημειώνει ο κ. Σανταμούρης.