Πώς άλλαξε η κοινωνική βάση των δύο μεγάλων κομμάτων

Η μεταλλαγή της πολιτικής και η αναδιάταξη των κομματικών δυνάμεων, που με
υπόγειες διαδρομές αλλά και γοργούς ρυθμούς πραγμα-τοποιούνται τα τελευταία
πέντε χρόνια, συνεχίστηκαν και αποτυπώθηκαν και στις εκλογές της περασμένης
Κυριακής. Γιατί αν στις εκλογές αυτές τα δύο μεγάλα κόμματα συγκέντρωσαν ένα
αθροιστικό ποσοστό (86,5%) παραπλήσιο με αυτό που αποσπούσαν στα τέλη της
δεκαετίας του ’80, είναι βέβαιο ότι ο σημερινός δικομματισμός δεν υπακούει
στις τότε παγιωμένες διαιρέσεις ­ ακόμη κι αν, σε ορισμένες περιπτώσεις, ο
εκατέρωθεν φανατισμός της βάσης αναπαρήγαγε τα παλαιά συνθήματα («Πασόκια,
χολέρες, ακόμα λίγες μέρες» ή «Ο λαός δεν ξεχνά τη σημαίνει Δεξιά»).

Οι εγκάρσιες μετακινήσεις ψηφοφόρων που παρατηρήθηκαν ­ με ακραίο παράδειγμα
την απευθείας μετατόπιση 25.000 περίπου ψήφων από το ΚΚΕ προς τη Ν.Δ. και
άλλων τόσων από τον ΣΥΝ ­ αποδεικνύουν ότι η αξιολόγηση του παρόντος έχει
τραυματίσει σοβαρά τις διαχωριστικές γραμμές του παρελθόντος. Αλλά και η ψήφος
προς το ΠΑΣΟΚ αντίστοιχα, δύσκολα μπορεί πλέον να ερμηνευτεί με τη λογική του
«αντιδεξιού συνδρόμου» ή της κομματικής νομιμότητας. Έτσι, ενώ το 1996 το
60,6% των ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ ανέφερε ως κριτήριο επιλογής ψήφου την
υποστήριξη του κόμματος και ένα 5,5% την αποδοκιμασία του αντίπαλου κόμματος,
σήμερα τα ποσοστά αυτά έχουν περιοριστεί στο μισό (31,6% και 2,7% αντίστοιχα).
Ως πρωτεύον κριτήριο αναδεικνύεται αντίθετα η ικανότητα διακυβέρνησης είτε ως
υποστήριξη της κυβέρνησης Σημίτη (35,7%) είτε ως επιλογή του καταλληλότερου
πρωθυπουργού (25,3% ­ στοιχεία από τις δημοσκοπήσεις έξω από τα εκλογικά
τμήματα της Opinion για το Mega).

Οι αλλαγές, που τηλεγραφικά επισημάνθηκαν προηγουμένως, αντανακλώνται με άμεσο
τρόπο και στους μετασχηματισμούς που έχουν σημειωθεί στην κοινωνική σύνθεση
της εκλογικής βάσης των κομμάτων.

Οι σχετικοί πίνακες που συνοδεύουν αυτό το άρθρο καλύπτουν την περίοδο 1993 –
2000 και προσφέρουν μια αναλυτική εικόνα για το θέμα αυτό, με βάση τις
διαδοχικές δημοσκοπήσεις έξω από τα εκλογικά τμήματα της Opinion για το Mega.

Συνεχές προβάδισμα

Η πρώτη παρατήρηση που μπορεί να γίνει με βάση τα στοιχεία αυτά είναι ότι ο
κατ’ εξοχήν κοινωνικός χώρος όπου το ΠΑΣΟΚ διαθέτει μια αδιαμφισβήτητη
υπεροχή, είναι ο χώρος της μισθωτής εργασίας. Και στις τρεις εκλογικές
αναμετρήσεις της περιόδου το ποσοστό του ΠΑΣΟΚ στους μισθωτούς ήταν περίπου
κατά 3% ανώτερο από το εθνικό ποσοστό του, ενώ η δύναμη της Ν.Δ. ήταν περίπου
5% κατώτερη από το αντίστοιχο εθνικό ποσοστό της.

Το γεγονός αυτό εξασφαλίζει στο ΠΑΣΟΚ ένα προβάδισμα που άγγιξε, το 1993, τις
δεκαπέντε ποσοστιαίες μονάδες και διατηρήθηκε στις δύο επόμενες εκλογές
περίπου στο 9%.

Είναι χαρακτηριστικό ότι και στις δύο αυτές εκλογικές αναμετρήσεις, η Ν.Δ.
υπερίσχυσε του ΠΑΣΟΚ τόσο στον χώρο της αυτοαπασχόλησης όσο και στο οικονομικά
μη ενεργό τμήμα του πληθυσμού (οριακά το 1996, αισθητά την περασμένη Κυριακή),
χωρίς όμως η υπεροχή της αυτή να της προσφέρει τελικά τη νίκη.

Η υπεροχή ΠΑΣΟΚ

Στο πλαίσιο της μισθωτής εργασίας, η υπεροχή του ΠΑΣΟΚ εντοπίζεται κυρίως στον
δημόσιο τομέα και στους χαμηλόμισθους του ιδιωτικού τομέα. Αντίθετα, στα
μεσαία και ανώτερα στελέχη του ιδιωτικού τομέα τα δύο κόμματα εμφανίζονται
απολύτως ισοδύναμα (με 41,3% για το καθένα την περασμένη Κυριακή).

Η ισοδυναμία αυτή αποτελεί όμως την εντυπωσιακή καινοτομία των πρόσφατων
εκλογών, αν αναλογιστεί κανείς ότι στον χώρο αυτό η Ν.Δ. διατηρούσε μέχρι
σήμερα σαφή υπεροχή, ακόμη και το 1993. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1993 η
δύναμη του ΠΑΣΟΚ βρέθηκε περί το 37% ­ δηλαδή δέκα ποσοστιαίες μονάδες κάτω
από το εθνικό ποσοστό του ­ μόνο σε τρεις κοινωνικές κατηγορίες: τους
φοιτητές, τους ελεύθερους επαγγελματίες και τα (μεσαία και ανώτερα) στελέχη
του ιδιωτικού τομέα.

Πρόκειται ακριβώς για τις κατηγορίες εκείνες στις οποίες κατόρθωσε να
διεισδύσει το ΠΑΣΟΚ την τελευταία τετραετία, εξασφαλίζοντας σήμερα μια επιρροή
ανώτερη και από αυτήν του 1993 (κάτι που δεν παρατηρείται για καμία άλλη
κατηγορία).

Οι προηγούμενες επισημάνσεις οδηγούν σε μια δεύτερη παρατήρηση, που αφορά την
άνοδο της εκλογικής δύναμης του ΠΑΣΟΚ στις πρόσφατες εκλογές, σε σύγκριση με
το 1996.

Η άνοδος αυτή, τουλάχιστον όσον αφορά τον οικονομικά ενεργό πληθυσμό,
εντοπίζεται αποκλειστικά στον χώρο της ιδιωτικής οικονομίας (με την εξαίρεση
του γεωργικού τομέα) και είναι εμφανής τόσο στον χώρο της μισθωτής εργασίας
(με κορύφωση μάλιστα στα μεσαία και ανώτερα στελέχη), όσο και στον χώρο της
αυτοαπασχόλησης. Η δυναμική αυτή που εμφάνισε το ΠΑΣΟΚ στον ευρύτερο χώρο της
ιδιωτικής οικονομίας τού εξασφάλισε τελικά και τη νίκη, χάρις στη σημαντική
άνοδο που παρουσίασε στην πρωτεύουσα ­ προσεγγίζοντας στις λαϊκές και
μικροαστικές συνοικίες τα ποσοστά του 1993 και ξεπερνώντας τα αισθητά στις
αστικές (π.χ. συγκέντρωσε περίπου 35% στο Ψυχικό και τη Φιλοθέη, τα ιστορικώς
υψηλότερα ποσοστά του).

Σε αντίθεση με την έντονα ανοδική τάση που εμφάνισε το ΠΑΣΟΚ στα στρώματα που
αναφέρθηκαν προηγουμένως, η δύναμή του παρέμεινε στάσιμη (ή σε ελαφρά κάμψη)
στους μισθωτούς του δημόσιου τομέα, καθώς και στους αγρότες.

Κι αν η στασιμότητα του ΠΑΣΟΚ στον δημόσιο τομέα δεν απειλεί την πρωτοκαθεδρία
του, η συρρίκνωση της επιρροής του στον αγροτικό χώρο, σε συνδυασμό με τη
σταθερά ανοδική τάση της Ν.Δ., έχει μετατρέψει τον πραγματικά αγροτικό
πληθυσμό (και όχι γενικά τους κατοίκους των αγροτικών περιοχών που σε μεγάλο
βαθμό ασχολούνται και με άλλα επαγγέλματα) σε κατ’ εξοχήν προπύργιο της
συντηρητικής παράταξης.

Έτσι, ενώ το 1993 η επιρροή του ΠΑΣΟΚ και της Ν.Δ. στους αγρότες ήταν περίπου
ίση (44,2% και 45,4% αντίστοιχα), σήμερα η Ν.Δ. διαθέτει ένα προβάδισμα 13
περίπου ποσοστιαίων μονάδων (50,8%, έναντι 38,0% για το ΠΑΣΟΚ).

Η Ν.Δ., εκτός από τους αγρότες, διαθέτει επίσης σαφές προβάδισμα σε δύο (από
ποσοτική άποψη) ιδιαίτερα σημαντικά τμήματα του οικονομικά μη ενεργού
πληθυσμού, τους συνταξιούχους και τις νοικοκυρές (ιδιαίτερα όσους και όσες
διαθέτουν μέση ή ανώτερη τυπική μόρφωση).

Είναι όμως ακριβώς αυτή η σύνθεση της εκλογικής της βάσης, με τα συγκεκριμένα
προνομιούχα εκλογικά ακροατήρια ­ τους αγρότες, τις εύπορες νοικοκυρές και
τους σχετικά υψηλοσυνταξιούχους ­ που προσδίδει ακόμη στη Ν.Δ. ένα έντονο
χρώμα παραδοσιακής Δεξιάς.

Στις πρόσφατες εκλογές, η Ν.Δ. παρουσίασε όμως, για πρώτη φορά, και μια
διεισδυτικότητα σε ορισμένα κρίσιμα τμήματα του εκλογικού σώματος, που δεν
ανήκουν στις προηγούμενες παραδοσιακές κατηγορίες. Πρόκειται κυρίως για τους
άνεργους και τους χαμηλοσυνταξιούχους, όπου η επιρροή της σε σύγκριση με το
1996, αυξήθηκε κατά 7 και 8 ποσοστιαίες μονάδες αντίστοιχα, ενώ η δύναμη του
ΠΑΣΟΚ μειώθηκε κατά 2% – 4%.

Οι μικροσυνταξιούχοι

Έτσι, ενώ το 1993 οι χαμηλοσυνταξιούχοι αποτελούσαν ένα από τα πλέον
προνομιακά εκλογικά ακροατήρια του ΠΑΣΟΚ (54,8% και 20 ποσοστιαίες μονάδες
περισσότερο από τη Ν.Δ.), σήμερα δείχνουν να ταλαντεύονται, ενώ μια σημαντική
μερίδα τους στρέφεται και προς το ΚΚΕ (7,9%). Η ίδια ακριβώς τάση παρατηρείται
και μεταξύ των ανέργων, όπου την πρώτη θέση σήμερα κατέχει η Ν.Δ. (με 43,5%),
ενώ ταυτόχρονα το ΚΚΕ εμφανίζει το υψηλότερο ποσοστό του (9,5%).

Στροφή προς τη Ν.Δ.

Η μαζική αυτή στροφή ορισμένων λαϊκών στρωμάτων (κυρίως όμως από τον
οικονομικά μη ενεργό πληθυσμό) προς τη Ν.Δ., αποτυπώνεται επίσης, στη
διαβαθμισμένη, ανάλογα με το μορφωτικό επίπεδο, ανοδική της τάση την τελευταία επταετία.

Έτσι, ενώ το 1993 το μορφωτικό επίπεδο αποτελούσε μια από τις πλέον
διακρίνουσες ερμηνευτικές μεταβλητές της εκλογικής συμπεριφοράς ­ με το ΠΑΣΟΚ
να υπερέχει κατά 16 ποσοστιαίες μονάδες της Ν.Δ. στους απόφοιτους κατώτερης
εκπαίδευσης και να υστερεί κατά μία στους απόφοιτους ανώτερης / ανώτατης
εκπαίδευσης ­ σήμερα η επιρροή των δύο κομμάτων, εμφανίζει εντυπωσιακή
ομοιομορφία στο σημείο αυτό.

Ομοιομορφία η οποία πάντως δεν έχει ακόμη επεκταθεί και στους υπόλοιπους
κοινωνικούς προσδιορισμούς της εκλογικής βάσης των δύο κομμάτων, ώστε να
μπορεί κανείς να μιλήσει για κοινωνικό ισομορφισμό.

Το ΠΑΣΟΚ παραμένει προνομιούχος εκφραστής της μισθωτής εργασίας και διεισδύει
δυναμικά στον χώρο της ιδιωτικής οικονομίας, ενώ η Ν.Δ. βρίσκει κυρίως
ανταπόκριση σε παραδοσιακά ακροατήρια, ενώ παράλληλα αποκτά σημαντικά
ερείσματα στα θύματα του εκσυγχρονισμού.