ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Έαρ και ποίηση

Η 21η Μαρτίου, μια ιδιαίτερη ημέρα του χρόνου που σημαδεύει την Άνοιξη,
έχει καθιερωθεί, με πρόταση της Εταιρίας Ελλήνων Συγγραφέων, ως Παγκόσμια
Ημέρα της Ποίησης: εαρινή ισημερία, φως και σκοτάδι σε ίσες ποσότητες.

«Τι είναι ένα βιβλίο αν δεν το ανοίξουμε; γράφει ο G.L. Borges, Ένας
απλός κύβος, με φύλλα από χαρτί και δέρμα, αλλά άμα το
διαβάσουμε, κάτι παράξενο συμβαίνει» το βιβλίο αλλάζει ανάλογα με
τη δική μας διάθεση, γιατί δεν είμαστε λιγότερο ρευστοί από τον ποταμό,
σημειώνει, αναφερόμενος στον Ηράκλειτο.

Αυτή τη μεταβλητή σχέση βιβλίου-ανάγνωσης, που χαρακτηρίζει ιδιαίτερα την
ποίηση, αν την μεταφέρουμε στην αρχιτεκτονική θα δούμε ότι όπως το ποίημα έτσι
και το κτίριο παρακινεί σε διαφορετικές αναγνώσεις του. Αναφερόμαστε φυσικά σε
έργα που δεν περιορίζονται στο εξωτερικό περίβλημα, αλλά δημιουργούν, όπως
κάθε πραγματικό ποιητικό έργο, έναν δικό τους κόσμο, ένα μικρό σύμπαν.

Ο Διονύσιος Σολωμός, στους «Στοχασμούς», γράφει: «Όλο το ποίημα ας εκφράζει
το νόημα σαν ένας κόσμος καθ’ εαυτόν, μαθηματικά διαβαθμισμένος,
πλούσιος και βαθύς». Ο Heidegger, αναπτύσσοντας τη σχέση του κατοικείν
με την ποίηση και τις κοινές αναφορές τους στην αναλογία και στο μέτρο:
«… Ο άνθρωπος κατοικεί ποιητικά… Στην ποίηση,
εκδηλώνεται αυτό που κάθε μέτρο είναι στο βάθος της ύπαρξής του…».

Από τα πρώτα σκαριφήματα, κατά τον σχεδιασμό και την ανέγερση του κτιρίου, το
γεγονός της υλοποίησης μιας ιδέας, με πραγματικά υλικά, με λάσπη, με τούβλα,
με πέτρες, τσιμέντο, σίδερο, ξύλο, με μηχανές, με τα χέρια, με το μόχθο, αλλά
και με την ευαισθησία του ανθρώπου που θωπεύει και συναρμόζει τα υλικά
κατασκευής, όλες αυτές οι διαδικασίες παραπέμπουν σε μία εξ επαφής «ποιητική
πράξη».

«Απ’ όλες τις πράξεις, η τελειότερη είναι το κτίσιμο». Ρ. Valery

Πέρα όμως απ’ αυτή τη διαπίστωση, μένει να εξετάσουμε αν το αποτέλεσμα της
παραπάνω κατασκευαστικής δραστηριότητας είναι «ποίημα» και με ποιες
προϋποθέσεις.

Σ’ αυτή την προσέγγιση θα πρέπει να κινηθούμε αντίστροφα, να προβάλουμε το
αρχιτεκτονικό έργο στην ποίηση και να δούμε αν υπάρχουν αντιστοιχίες.

Χρυσέας υποστάσαντες ευτειχεί προθύρω θαλάμου

κίονας ως ότε θαητόν μέγαρον

πάξομεν αρχομένου δ’ έργου πρόσωπον

χρη θέμεν τηλαυγές.

Πίνδαρος

(σε κολόνες χρυσές στήνοντας με όμορφο τρόπο την είσοδο της κατοικίας, θα
φτιάξουμε ένα θαυμάσιο μέγαρο και ύμνο αρχινώντας πρέπει με τον ίδιο τρόπο να
του βάλουμε λαμπρή όψη)

Η ποίηση αναφέρεται στο ρήμα ποιώ, και στην ακρίβεια που απαιτεί η κάθε σωστή
κατασκευή, είναι το αποτέλεσμα μιας συναρμογής, μιας συνθετικής διαδικασίας,
με ό,τι αυτή συνεπάγεται.

Ο Edgar Allan Poe, στο κείμενό του Ποίηση και Φαντασία, όπου αναλύει τη
σύνθεση του ποιήματός του, το Κοράκι, γράφει: «Διότι ένα ποίημα δεν είναι
ποιητική δωρεά, αλλά τα μέσα με τα οποία προκαλεί κανείς στους
ανθρώπους τη δωρεά αυτή…» στο ίδιο κείμενο, γράφει ότι ο ορισμός της
ποίησης δεν είναι εφικτός με τη σημερινή γλωσσική πραγματικότητα γιατί οι
λέξεις αδυνατούν να την πολιορκήσουν.

Και στην αρχιτεκτονική η ποίηση δεν ορίζεται, υπάρχουν όμως χώροι ποιητικοί,
που δεν περιγράφονται, αλλά σε προκαλούν να τους θυμάσαι, τους επιθυμείς σαν
πρόσωπα φιλικά, επιστρέφεις σ’ αυτούς, σε κάνουν να ονειρεύεσαι. Η έννοια της
ερμηνείας υπάρχει στην αρχιτεκτονική, όπως και στην ποίηση, παραπέμπει στις
δυνατότητες που διαθέτει ο χώρος να παραλάβει τη «ροή» της ζωής (ροή και
ρυθμός είναι λέξεις με την ίδια καταγωγή). Η αρχιτεκτονική είναι άρρηκτα
δεμένη με την κανονικότητα και τη διαδοχή και με τις άπειρες παραλλαγές που
προκύπτουν από τον φυσικό χρόνο: η μέρα, η νύχτα, οι εποχές, τα χρόνια, το
φως, η σκιά και το σκοτάδι ­ τα ίχνη του χρόνου στο βίο των ανθρώπων. Πώς
βιώνεται ο χώρος και πώς κατοικείται ο χρόνος;..

Ο κόσμος του οικείου, παραπέμπει στα σπίτια της ονειροπόλησης των ποιητών.

«Μια νωθρή ποιότητα διαπερνά την κάμαρα που κατοικεί μέσα μου στη χούφτα
της ανάπαυσης», γράφει ο Tristan Tzara.

«Η οικειότητα της κάμαρας γίνεται δική μας οικειότητα», σχολιάζει ο G.
Bachelard, «ο οικείος χώρος τόσο ήσυχος, τόσο απλός που σ’ αυτόν
εστιάζεται και κατοικεί όλη η ησυχία της κάμαρας… βρισκόμαστε στο
βάθος της ανάπαυσής της…».

Το σύμπαν της οικειότητας και η οικειότητα του σύμπαντος: Ο άνθρωπος μέρος της
ατέρμονης διαδοχής της φύσης, του οικουμενικού ρυθμού των εποχών. Εαρινή
ισημερία ­ μέρα της ποίησης, ήλιος και σκοτάδι μοιρασμένα δίκαια: το ποίημα
δώρο ανεπίδοτο;

Αναρωτιέμαι αν οι ώρες των ποιητών σήμερα είναι χαμένες ώρες…

Ούτως από τον ήλιον,

Ωσάν πυρός σταλάγματα,

Πέφτουσιν εις την θάλασσαν

Των αιώνων, και χάνονται

Διά πάντα /η ώραι.

Ανδρέας Κάλβος

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.