Προλαβαίνοντας… τον ρατσισμό!

Η μαζική μετακίνηση Ποντίων και Αλβανών από τη μια μεριά και η ένταξη, με
μεμονωμένες «διεισδύσεις», μεγάλων ομάδων οικονομικών μεταναστών από διάφορες
χώρες ανατολικοευρωπαϊκές (Αλβανοί, Πολωνοί, Βούλγαροι, Ρουμάνοι κτλ.),
ασιατικές (Πακιστανοί, Φιλιππινέζοι, Ιρακινοί, Κούρδοι κτλ.) και αφρικανικές
(Αιγύπτιοι, Αιθίοπες, Ζαϊρινοί κτλ.) δημιούργησε μια νέα πραγματικότητα για
την Ελλάδα η οποία, βεβαίως, είχε την αντανάκλασή της και στην εκπαίδευση.

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του υπουργείου Παιδείας, φοιτούν στην
Πρωτοβάθμια (Δημοτικά) και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσια, Λύκεια)
περισσότεροι από 47.000 αλλοδαποί και παλιννοστούντες μαθητές (πίνακας 1) και
στον αριθμό αυτό δεν συμπεριλαμβάνεται το σύνολο των αλλοδαπών παιδιών
σχολικής ηλικίας που βρίσκονται στη χώρα μας και τα οποία είτε λόγω
«οικονομικής βίας» είτε για άλλους λόγους «παρακάμπτουν» το σχολείο.

Οι παλιννοστούντες και αλλοδαποί μαθητές αποτελούν, ήδη, περίπου το 5,4% των
μαθητών του Δημοτικού Σχολείου. Επειδή, βεβαίως, η γεωγραφική κατανομή τους
δεν είναι ομοιόμορφη, σε ορισμένες περιοχές (Μενίδι, Ασπρόπυργος, Καλλιθέα
κ.λπ.) η συμμετοχή των μαθητών αυτών στο σύνολο του μαθητικού πληθυσμού της
περιοχής είναι πολλαπλάσια του μέσου όρου.

Ποια είναι η στάση των μαθητών απέναντι στα «διαφορετικά» παιδιά;

Όλα τα ερευνητικά στοιχεία που έχουν δει το φως της δημοσιότητας καταλήγουν σ’
έναν κοινό παρανομαστή: οι προκαταλήψεις και τα στερεότυπα απέναντι στους
«διαφορετικούς» συμμαθητές αποτελούν μια πραγματικότητα.

Σύμφωνα με όλες τις έρευνες, η στάση και η συμπεριφορά των Ελλήνων μαθητών
απέναντι στους «διαφορετικούς» συμμαθητές τους έχει διαμορφωθεί από τη στάση
του κοινωνικού περίγυρου (ΜΜΕ, οικογένεια κ.λπ.), κοντολογίς τα παιδιά
έρχονται στο σχολείο με μια διαμορφωμένη, λίγο ως πολύ, αρνητική αντίληψη όσον
αφορά τους «άλλους» συμμαθητές τους. Και δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικά,
καθώς το σχολείο ζει συμπυκνωμένες όλες τις αντιφάσεις, τις αντιθέσεις, τις
συγκρούσεις που αναπτύσσονται ή υφέρπουν στην κοινωνία. Είναι φανερό ότι
χρειάζεται διαφορετικός προσανατολισμός, όχι μόνο του σχολείου, αλλά και του
κοινωνικού συνόλου στο ζήτημα της αντιμετώπισης των αλλοδαπών, των προσφύγων,
των μεταναστών, έτσι ώστε να μη γίνουν οι επιφανειακές και μη
εσωτερικοποιημένες ρατσιστικές αντιλήψεις των παιδιών ιδεολογία και πρακτική
των αυριανών πολιτών. Στα πλαίσια αυτά το σχολείο και ο ευαισθητοποιημένος
δάσκαλος μπορεί να διαδραματίσει, όχι βέβαια καθοριστικό, αλλά οπωσδήποτε
σημαντικό ρόλο στην άμβλυνση των στερεοτύπων και στον σεβασμό της
διαφορετικότητας.

Και εδώ βεβαίως έρχεται να απαντήσει ο «Οδηγός Αντιρατσιστικής Εκπαίδευσης»,
ένα βιβλίο με διδακτικές προτάσεις για την αγωγή και την εκπαίδευση των
παιδιών της πλειονότητας, με στόχο την προστασία τους ή / και την απαλλαγή
τους από αντιλήψεις και στάσεις που οδηγούν σε ρατσιστικές συμπεριφορές.
Πρόκειται, όπως μας λέει ο συγγραφέας του έργου καθηγητής του Πανεπιστημίου
Θεσσαλονίκης Γιώργος Τσιάκαλος, για έναν «οδηγό» αντιρατσιστικής εκπαίδευσης
«από εκπαιδευτικούς για εκπαιδευτικούς».

Στους εκπαιδευτικούς εναπόκειται, σύμφωνα με τον συγγραφέα, να αποφασίσουν για
τον ρόλο του σχολείου σε αυτή την πορεία: θα είναι ένας θεσμός που αναπαράγει
τα προβλήματα των ανθρώπων ή θα είναι ένας χώρος επίλυσης των προβλημάτων; Το
ερώτημα αυτό τίθεται από την κοινωνία. Στην πράξη, για να είναι το σχολείο
χώρος επίλυσης των δύσκολων προβλημάτων που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα, είναι
απαραίτητη η ύπαρξη κάποιων συνθηκών.

Αυτές είναι κυρίως:

* Η ικανότητα των εκπαιδευτικών να αντιλαμβάνονται έγκαιρα το μέγεθος των
κοινωνικών προβλημάτων και τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει το σχολείο
στην επίλυσή τους.

* Η ύπαρξη κατάλληλης διδακτικής τεχνογνωσίας και η κατοχή της από τους / τις
εκπαιδευτικούς. Τη δημιουργία αυτών των συνθηκών επιδιώκει ο «Οδηγός
Αντιρατσιστικής Εκπαίδευσης», έτσι ώστε οι εκπαιδευτικοί να αντιληφθούν το
μέγεθος και το είδος των προβλημάτων που συνεπάγεται η εμφάνιση του ρατσισμού
και να αποκτήσουν την απαραίτητη τεχνογνωσία για την αντιμετώπισή του:

* Πληροφορίες για το φαινόμενο του ρατσισμού, των οποίων η γνώση θεωρήθηκε
απαραίτητη για την εισαγωγή της αντιρατσιστικής εκπαίδευσης στη σχολική πράξη.

* Μια θεώρηση των μαθημάτων και του αναλυτικού προγράμματος από τη σκοπιά της
αντιρατσιστικής εκπαίδευσης.

* Ορισμένα ενδεικτικά παραδείγματα εφαρμογής της αντιρατσιστικής εκπαίδευσης
σε διάφορα μαθήματα και σε διάφορες τάξεις.

Βασικά ερωτήματα

Μια εκπαιδευτική παρέμβαση προϋποθέτει την κατανόηση των παρακάτω φαινομένων:

­ Πώς είναι δυνατόν να καταγράφονται στην αντίληψη ορισμένων ατόμων κάποιοι
άνθρωποι όχι απλώς ως διαφορετικοί ­ κάτι το οποίο ισχύει για όλους τους
ανθρώπους ­ αλλά ως μέλη μιας διαφορετικής ομάδας;

­ Πώς διαμορφώνουν μια γενικευμένη άποψη για τα άτομα μιας διαφορετικής
ομάδας;

Από πού αντλούν τις «πληροφορίες» τους για να διαμορφώσουν αυτή την άποψη;
Γιατί επιμένουν να θεωρούν ότι η άποψη αυτή ισχύει για όλα τα άτομα της
ομάδας, ενώ γνωρίζουν εμπειρικά και παραδέχονται ότι ποτέ δεν ισχύει κάτι για
όλα τα άτομα μιας πολυπληθούς ομάδας;

­ Πώς διαμορφώνεται η στάση απέναντι στα άτομα μιας ομάδας που θεωρείται
διαφορετική;

­ Από τι εξαρτάται και πώς διαμορφώνεται η συμπεριφορά απέναντι σε άτομα μιας
ομάδας που θεωρείται διαφορετική;

­ Ποιοι είναι αυτοί που έχουν συμφέρον από την ύπαρξη του ρατσισμού και πώς
προωθούν την εμφάνισή του; Επιπλέον ποιοι είναι αυτοί που υποθάλπουν, χωρίς να
το θέλουν τον ρατσισμό;

Απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα καταγράφονται μέσα στο πρώτο μέρος του
«Οδηγού Αντιρατσιστικής Εκπαίδευσης».

Αναλυτικά προγράμματα

Τα αναλυτικά προγράμματα των μαθημάτων που διδάσκονται σήμερα στο ελληνικό
σχολείο επιτρέπουν την ανάπτυξη αντιρατσιστικής εκπαίδευσης σε πολλές
ενότητες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, προβλέπουν θέματα που εντάσσονται
στο πλαίσιο της αντιρατσιστικής εκπαίδευσης. Συνεπώς, η διάσταση της
αντιρατσιστικής εκπαίδευσης μπορεί να αναδειχθεί, χωρίς αυτό να αποβαίνει εις
βάρος των διδακτικών στόχων που προδιαγράφονται από το αναλυτικό πρόγραμμα.

Βεβαίως, για την ανάδειξη της αντιρατσιστικής διάστασης δεν ενδείκνυνται, ή
δεν ενδείκνυνται στον ίδιο βαθμό, όλα τα θέματα του αναλυτικού προγράμματος.
Τα πλέον κατάλληλα από αυτά θα εντοπίσουμε, εάν διαβάσουμε το αναλυτικό
πρόγραμμα προσπαθώντας να βρούμε θέματα που συσχετίζονται με:

* τις αιτίες που οδηγούν τους ανθρώπους στη μετανάστευση και την προσφυγιά

* τους μηχανισμούς που δημιουργούν στους ανθρώπους την αίσθηση της ανασφάλειας
και τον φόβο

* τις διαδικασίες που οδηγούν σε κατηγοριοποιήσεις και ομαδοποιήσεις, σε
εθνικές και κοινωνικές προκαταλήψεις, σε ρατσιστικές συμπεριφορές.

Έχοντας κατά νου εκείνα τα φαινόμενα που σχετίζονται άμεσα με την εμφάνιση του
ρατσισμού, μπορούμε να ανατρέξουμε στο αναλυτικό πρόγραμμα κάθε μαθήματος και
να υπογραμμίσουμε τις ενότητες που περιλαμβάνουν κάποιο σχετικό θέμα.

Είναι προφανές ότι τα θέματα που θα βρούμε, θα αφορούν κάθε φορά διαφορετικές
πτυχές του φαινομένου: άλλα αναφέρονται στο φαινόμενο της μετανάστευσης και
άλλα στα προσφυγικά βιώματα κάποιας προηγούμενης γενιάς, στη φτώχεια, κοκ. Όλα
τα θέματα του αναλυτικού προγράμματος που θα αναγνωρίσουμε ως σχετικά, είναι
ταυτόχρονα σημαντικά. Κι αυτό, διότι η αντιρατσιστική προσέγγιση δεν είναι μια
διδακτική ενότητα που έχει διακριτή αρχή και διακριτό τέλος ­ είναι κυρίως μια
ιδιαίτερη οπτική, με τη βοήθεια της οποίας αναδεικνύουμε την αντιρατσιστική
διάσταση που ενυπάρχει στα συγκεκριμένα θέματα.

Τι πρέπει να προσέξουμε

Ο «Οδηγός Αντιρατσιστικής Εκπαίδευσης» συντάχθηκε από το Κέντρο Μελετών και Τεκμηρίωσης (ΚΕΜΕΤΕ) της ΟΛΜΕ, με τη συμμετοχή εκπαιδευτικών απ’ όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, υπό την επιστημονική εποπτεία του Γιώργου Τσιάκαλου και κυκλοφορεί σε λίγες μέρες από τις εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα»

Για να καταπολεμήσουμε και να προλάβουμε τον ρατσισμό, οι μαθητές και οι
μαθήτριες πρέπει:

* Να γνωρίζουν κάποια στοιχεία της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής ζωής,
χωρίς τη γνώση των οποίων οι άνθρωποι είναι δυνατόν να καταλήγουν σε
λανθασμένα συμπεράσματα.

* Να ελέγχουν κάποιες νοητικές διεργασίες, οι οποίες λαμβάνουν χώρα υπό την
επίδραση θεσμών ιδεολογικού χαρακτήρα και είναι δυνατόν να οδηγούν σε
υπερτονισμό ορισμένων κοινωνικών κατηγοριών και σε λανθασμένες ομαδοποιήσεις
των ανθρώπων.

* Να αναγνωρίζουν τους μηχανισμούς δημιουργίας προκαταλήψεων και μέσα από την
αναγνώριση αυτή να ανακαλύπτουν και να καταπολεμούν τις δικές τους
«κληρονομημένες» και επίκτητες προκαταλήψεις.

* Να διακρίνουν τη σχέση των συστημάτων αξιών με τον ρατσισμό, για να μπορούν
συνειδητά να διαμορφώνουν τη συμπεριφορά τους απέναντί του.

* Να αξιολογούν τις δραστηριότητες ατόμων, οργανώσεων και υπηρεσιών σε σχέση
με την εμφάνιση ή, αντίθετα, την καταπολέμηση του ρατσισμού.