Οι μάσκες μάγεψαν

Ένας μέσος όρος 500-700 επισκεπτών περνούν κάθε μέρα από την έκθεση
«Παραδοσιακές και λατρευτικές Μάσκες απ’ όλο τον κόσμο» που κλείνει αύριο τις
πύλες της, στην αίθουσα «Μιρό» της Unesco.

Από τη συλλογή του εθνολόγου Νίκου Παπαγεωργίου και της γυναίκας του Χάριτος,
η έκθεση αυτή, με την παγκοσμιότητά της δίνει και μιαν άλλη εικόνα της χώρας
μας: ότι η Ελλάδα δεν ενδιαφέρεται μόνο για τη δική της παράδοση, αλλά και για
τις παραδόσεις άλλων πολιτισμών του πλανήτη.

Αν πολλαπλασιάσουμε τον αριθμό των επισκεπτών με τις ημέρες λειτουργίας της
έκθεσης, στην έδρα του διεθνούς οργανισμού στο Παρίσι, εύκολα φτάνουμε στο
νούμερο των 21.000 επισκεπτών, νούμερο εξωφρενικό για τα στάνταρ της Unesco,
όταν παράλληλα, σε μιαν άλλη αίθουσα, που στοίχισε δεκάδες εκατομμύρια, η Chic
Chinois (το κινέζικο σικ) δεν μαζεύει παρά το ένα πέμπτο του κόσμου.

Και μια λέξη ακούγεται, μια λέξη κυριαρχεί για τις «Μάσκες»: «Υπέροχη έκθεση»
(superbe).

Υπάρχουν μάσκες από την Αφρική (από την Ακτή του Ελεφαντόδοντος και όχι
Ελεφαντοστού, επιμένει ο κ. Παπαγεωργίου, ­ διότι είναι ο οδόντας του ελέφαντα
(ivoire) και διόλου τα οστά του, ­ από το Ζαΐρ (νυν Κεντρική Δημοκρατία της
Αφρικής), από το Κονγκό, από το Νταχομέυ (νυν Μπενίν).

Υπάρχουν μάσκες από τη Λατινική Αμερική (Μεξικό, Βραζιλία ­ από την περιοχή
του Αμαζόνιου ­, από το Περού, τη Βολιβία). Υπάρχουν μάσκες Ινδιάνων Inouit
από τη Βόρειο Αμερική, από το Αρχιπέλαγος της Ινδονησίας (Ιάβα, Μπαλί, από το
νησί του Μπόρνεο που χωρίστηκε σε πέντε ανεξάρτητα κρατίδια). Μάσκες από τα
Ιμαλάια (Θιβέτ, Μπουτάν, Νεπάλ, όπου οι αυστηροί βουδιστές αν κι εναντίον,
λόγω θρησκείας, των προσωπείων, δύο ημέρες τον χρόνο βγάζουν τις μάσκες από τα
μπαούλα τους και ντύνονται με τα φορέματά τους, της πριν από τον Βούδα
εποχής).

Μάσκες από την Ευρώπη (Βουλγαρία, Ρουμανία ­ από τα ορεινά της ­, μάσκες των
Άλπεων), ενώ από την Ελλάδα μία και μοναδική, η ομοιότυπη μάσκα του Αγαμέμνονα
από το Αρχαιολογικό Μουσείο (ειδικά κατασκευασμένη με την ευκαιρία της έκθεσης
αυτής). «Για να γίνει μια μάσκα», μου εξηγεί ο πρόεδρος της εθνικής επιτροπής
της Ουνέσκο και εθνολόγος κύριος Ν. Παπαγεωργίου, «πρέπει να κοπεί ένα δέντρο.
Δηλαδή, ν’ αφαιρεθεί μια ψυχή. Οι ιθαγενείς μαζεύονται γύρω από το δέντρο και
ζητούν την άδεια από τις Δυνάμεις, να τους το επιτρέψουν. Όταν τελειώσει η
κατασκευή της μάσκας, η ψυχή του δέντρου επιστρέφει σ’ αυτήν, για να
λειτουργήσει εφεξής είτε ως προστασία από τα κακά πνεύματα είτε ως σύμβολο
λατρείας».

«Κάθε μάσκα έχει την ιστορία της. Κάθε μάσκα συνοδεύεται από τα πνεύματα. Γι’
αυτό, κι αν προσέξατε, στην οροφή της έκθεσης έχω 17 πνεύματα που
συνδιαλέγονται με τις μάσκες. Το κακό πνεύμα πρέπει να μεταμορφωθεί σε καλό.

«Διότι σε όλες τις πρωτόγονες κοινωνίες ­ αυτές που εμείς αποκαλούμε έτσι ­
υπάρχει ο ίδιος μάγος γιατρός, ο Σαμάν. Ο οποίος, όταν επισκέπτεται τον
άρρωστο ­ στη θέση της συνταγής για τα φάρμακα αρχίζει με έναν απλό σουγιά να
σκαλίζει μια μικρή μάσκα. Εάν ο άρρωστος γίνει καλά, την κρατάει για όλη την
υπόλοιπη ζωή του. Εάν πεθάνει, θάβεται μ’ αυτήν. Αυτές οι μικρές, ατομικές
μάσκες, ασήμαντες σαν αξία και επεξεργασία, είναι οι πιο δύσκολες ν’
αποκτηθούν. Έχω μόνο τρεις».

Η συλλογή του περιλαμβάνει 650 μάσκες και στην Ουνέσκο εκτίθενται μόνο 500 απ’
αυτές, λόγω χώρου.

«Είναι περίεργο», συνεχίζει, «το πώς η λατρεία της μάσκας επέζησε σε
πολιτισμούς που προσχώρησαν στον ισλαμισμό, όπου φυσικά απαγορεύεται η
απεικόνιση. Στο αρχιπέλαγος της Ινδονησίας, λόγου χάρη, για να επέλθει κάποια
αρμονία μεταξύ της νέας θρησκείας και της παράδοσης, δημιουργήθηκαν θεατρικά
έργα, που παίζονται μόνο με μάσκες. Μπορείς να σβήσεις την παράδοση αιώνων;».

Απόφοιτος του Πανεπιστημίου της Columbia, ο κύριος Παπαγεωργίου μάζευε μάσκες
σε κάθε εθνολογική αποστολή του. (Σε πολλές από αυτές τον είχε στείλει στο
παρελθόν και η ίδια η Ουνέσκο).

Μια φορά, θυμάται, στη Νέα Γουινέα, κάποιος ήθελε να ξεφορτωθεί μια μάσκα που
του έφερνε, πίστευε, γρουσουζιά. «Την αγόρασα, την έχω τώρα τριάντα χρόνια,
καμιά γρουσουζιά δεν μου έφερε».

Στην έκθεση, οι επισκέπτες τον ρωτούν ποια είναι «η φαβορί του μάσκα;». Δεν
υπάρχει, τους απαντά. Και η πιο σπάνια; «Μία των Ίνκας, του 15ου αιώνα, όλη
ασημένια».

Η έκθεση αυτή έγινε δυνατή, χάρη στη στήριξη του ΥΠΠΕΞ και της κυρίας υπουργού
Πολιτισμού Ελισάβετ Παπαζώη.

«Τι καλύτερο, να εκτεθούν και στην Ελλάδα οι μάσκες αυτές, σαν μία από τις
πρώτες εκδηλώσεις της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας; Γιατί έχω και μια συλλογή
μουσικών παραδοσιακών οργάνων απ’ όλο τον κόσμο, γύρω στα 450 κομμάτια, και
δύο χιλιάδες διακοσμημένα πασχαλινά αυγά, απ’ όλο τον κόσμο κι αυτά».

Συλλογές που μένουν θαμμένες στην Αθήνα και που η απήχηση των μασκών στην
Ουνέσκο έδειξε το πολυσήμαντο της ύπαρξής τους. «Έρχονται και ξανάρχονται»,
καταλήγει ο γηραιός, αλλά ακμαιότατος εθνολόγος. «Φέρνουν φίλους, γυναίκες,
παιδιά. Βλέπουν. Βλέπουν. Ρωτούν. Η μάσκα, χωρίς αμφιβολία, δίνει τη
δυνατότητα σε κάθε άνθρωπο ν’ αλλάξει την προσωπικότητά του. Αποτελεί έναν από
τους αρχαιότερους τρόπους έκφρασης του ανθρώπου. Και όλοι απορούν πώς τέτοιος
θησαυρός βρίσκεται στα χέρια ενός Έλληνα. Μα οι Έλληνες ήταν παγκόσμιοι από
αρχαιοτάτων χρόνων, τους απαντώ».